Στις 21 Ιανουαρίου 2026 συμπληρώνονται 102 χρόνια από τον θάνατο του Βλαντίμιρ Λένιν, μιας από τις πιο καθοριστικές μορφές της παγκόσμιας πολιτικής ιστορίας του 20ού αιώνα, ενός ανθρώπου που συνέδεσε τον κομμουνισμό από τις θεωρητικές συζητήσεις, με την άμεση άσκηση της πολιτικής εξουσίας, καθοδηγώντας με πυγμή την Οκτωβριανή Επανάσταση και συμβάλλοντας αποφασιστικά στη διαμόρφωση του πρώτου σοσιαλιστικού κράτους. Η επέτειος αυτή λειτουργεί ως αφορμή για μια ιστορική αποτίμηση της σκέψης και της δράσης του επαναστάτη, από τη συγκρότηση του επαναστατικού κόμματος και την ανάλυση του ιμπεριαλισμού έως τα διλήμματα της σοσιαλιστικής οικοδόμησης και τις αντιφάσεις της πρώτης απόπειρας εργατικής εξουσίας, ζητήματα που εξακολουθούν να τροφοδοτούν τον επιστημονικό και πολιτικό διάλογο στη σύγχρονη παγκόσμια ιστορία.
Ο Βλαντίμιρ Ιλιτς Ουλιάνοφ (Λένιν) γεννήθηκε στις 10 Απριλίου 1870 στο Σιμπίρσκ (σημερινό Ουλιάνοφσκ), σε μια οικογένεια σχετικά εύπορη για τα δεδομένα της ύστερης τσαρικής Ρωσίας. Η πολιτική του συγκρότηση επιταχύνθηκε από ένα γεγονός συγκλονιστικό προσωπικό γεγονός, την εκτέλεση του μεγαλύτερου αδελφού του, Αλεξάντρ Ουλιάνοφ, από το τσαρικό καθεστώς λόγω συμμετοχής σε επαναστατική συνωμοσία. Το βίωμα αυτό λειτούργησε ως καταλύτης για τη ριζοσπαστικοποίησή του.
Το 1887 εγγράφεται στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Καζάν, όμως σύντομα αποβάλλεται εξαιτίας της συμμετοχής του στο φοιτητικό κίνημα. Στα χρόνια που ακολούθησαν ολοκλήρωσε τις σπουδές του, εργάστηκε ως νομικός και εντάχθηκε συστηματικά στους μαρξιστικούς κύκλους της Πετρούπολης. Η πρώτη περίοδος της πολιτικής του δράσης χαρακτηρίζεται από προσήλωση στην οργάνωση, στη θεωρητική αναζήτηση και στη συγκρότηση σταθερών δικτύων πολιτικής παρέμβασης. Το 1895 συνέβαλε αποφασιστικά στη δημιουργία της «Ένωσης Αγώνα για την Απελευθέρωση της Εργατικής Τάξης», επιδιώκοντας για πρώτη φορά σε ρωσική κλίμακα μια οργανική σύνδεση σοσιαλιστικών ιδεών και εργατικού κινήματος.
Παράλληλα, ο Λένιν αναπτύσσει την πρώιμη θεωρητική του κριτική προς τον ναροντνικισμό (κίνημα κοινωνικής συνείδησης της Ρωσικής μεσαίας τάξης στις δεκαετίες του 1860 και 1870), αναδεικνύοντας τις αντιφάσεις του, την εξιδανίκευση της αγροτικής κοινότητας και την προσκόλληση σε μεθόδους ατομικής τρομοκρατίας ως υποκατάστατο μαζικής πολιτικής δράσης. Η σύλληψη και εξορία του στη Σιβηρία στα τέλη δεκαετίας 1890 δεν ανέκοψαν αυτή τη δραστηριότητα, αντίθετα, η εξορία συνδυάστηκε με εντατική μελέτη και συγγραφική παραγωγή, καθώς και με πρακτική υποστήριξη των επαναστατικών δικτύων μέσω προκηρύξεων και μπροσούρων.
Σε αυτή τη φάση καθιερώνεται και το ψευδώνυμο «Λένιν». Το έργο του «Η Ανάπτυξη του Καπιταλισμού στη Ρωσία» αποκτά σημασία, καθώς τεκμηριώνει ότι ο καπιταλισμός, παρότι σε άνιση και πρώιμη φάση, μετασχηματίζει ήδη τις κοινωνικές σχέσεις, επιταχύνει την ταξική διαφοροποίηση στην ύπαιθρο και συμβάλλει στη διαμόρφωση ενός συγκροτημένου εργατικού δυναμικού στα αστικά κέντρα, ενός προλεταριάτου μικρού σε αριθμούς, όμως κρίσιμου για την πολιτική και παραγωγική δομή της εποχής.
Το 1898 ιδρύεται το Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα Ρωσίας (ΣΔΕΚΡ). Ο Λένιν, αν και σε καθεστώς καταστολής, συμμετέχει ενεργά στην ανασυγκρότηση και ιδεολογική ενοποίηση του κινήματος. Η μετεγκατάστασή του στην Ελβετία και η έκδοση της «Ίσκρα» (1900) υπήρξαν καίριες πρωτοβουλίες, καθώς χρησιμοποίησε την εφημερίδα όχι ως ένα ακόμα μέσο ενημέρωσης, αλλά σαν μηχανισμό διασποράς πολιτικών ιδεών, συγκρότησης στρατηγικής και διαμόρφωσης ενιαίας γλώσσας δράσης.
Στα κείμενα της περιόδου 1902–1903, με κορυφαίο το «Τι να κάνουμε;», διατυπώνει μια από τις πιο επιδραστικές θέσεις του ήταν ότι ο αυθόρμητος οικονομικός αγώνας μπορεί να γεννά μορφές οργάνωσης, αλλά δεν αρκεί για τη συγκρότηση επαναστατικής πολιτικής συνείδησης και στρατηγικής. Γι’ αυτό θεωρεί αναγκαίο το «κόμμα πρωτοπορίας», ικανό να συνδέει τους άμεσους αγώνες με έναν συνολικό πολιτικό ορίζοντα ανατροπής του καθεστώτος. Η θέση αυτή βρέθηκε στο επίκεντρο της σύγκρουσης στο 2ο Συνέδριο του ΣΔΕΚΡ (1903), που οδήγησε στη διάκριση μπολσεβίκων και μενσεβίκων, ανοίγοντας μια μακρά περίοδο ιδεολογικής και οργανωτικής αντιπαράθεσης στο ρωσικό σοσιαλιστικό κίνημα.
Η Επανάσταση του 1905 αποτέλεσε καθοριστικό βίωμα πολιτικής εμπειρίας. Η ανάδυση των σοβιέτ ως μορφών μαζικής οργάνωσης και η συζήτηση για τη σχέση βίας, νομιμότητας και επαναστατικής τακτικής επηρέασαν τη σκέψη του Λένιν, ο οποίος έτεινε να προσαρμόζει την οργανωτική μορφή στις ανάγκες του πολιτικού χρόνου, παραμένοντας ωστόσο σταθερός στην ιδέα ότι χωρίς επαναστατική οργάνωση δεν μπορεί να υπάρξει σχέδιο ανάληψης της εξουσίας. Μετά την ήττα της επανάστασης ακολουθεί κύκλος διώξεων και νέας εξορίας, ενώ το έργο του στρέφεται και σε φιλοσοφικά ζητήματα, με το «Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός» να λειτουργεί ως υπεράσπιση του διαλεκτικού υλισμού απέναντι σε θετικιστικές και εμπειριστικές τάσεις στο εσωτερικό του κινήματος.
Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος αναδιατάσσει ριζικά το πεδίο για τους μπολσεβίκους. Η κατάρρευση του διεθνισμού της Β΄ Διεθνούς και η στήριξη των πολεμικών πιστώσεων από μεγάλα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα οδηγούν τον Λένιν στη σκληρή κριτική του «σοσιαλπατριωτισμού» και στην προσπάθεια ανασύνταξης της επαναστατικής διεθνούς δράσης (Ζίμμερβαλντ, 1915). Στο «Ιμπεριαλισμός: Ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού» αναλύει τον πόλεμο ως προϊόν της μονοπωλιακής συγκέντρωσης, της εξαγωγής κεφαλαίου και της διακρατικής σύγκρουσης για σφαίρες επιρροής, μια θεωρητική συμβολή που επηρέασε βαθιά τη μαρξιστική σκέψη του 20ού αιώνα και λειτούργησε ως ερμηνευτικό σχήμα για την παγκόσμια πολιτική οικονομία.
Το 1917, μετά την Επανάσταση του Φεβρουαρίου, επιστρέφει στη Ρωσία και με τις «Θέσεις του Απρίλη» μετατοπίζει το στρατηγικό κέντρο βάρους προς το σύνθημα «Όλη η εξουσία στα σοβιέτ», αρνούμενος τη στήριξη σε μια αστική-μεταβατική κυβέρνηση που δεν μπορούσε κατά την άποψη του, να λύσει τα κρίσιμα ζητήματα ειρήνης, γης και κοινωνικής επιβίωσης. Η Οκτωβριανή Επανάσταση, με την επικράτηση των μπολσεβίκων, υπήρξε τομή παγκόσμιας κλίμακας, καθώς για πρώτη φορά ένα κόμμα που αυτοπροσδιοριζόταν ως επαναστατικά σοσιαλιστικό κατέλαβε την κρατική εξουσία και επιχείρησε τη μετάβαση σε μη καπιταλιστικές μορφές πολιτικής και οικονομικής οργάνωσης.
Η μετεπαναστατική περίοδος υπήρξε εξαιρετικά δύσκολη. Εμφύλιος πόλεμος, ξένες στρατιωτικές επέμβασεις, κατάρρευση παραγωγής, πείνα και υγειονομικές κρίσεις. Σε αυτό το πλαίσιο ο Λένιν αντιμετώπισε το πρόβλημα της «κυβερνησιμότητας» ενός νέου καθεστώτος υπό ακραίες συνθήκες, εισάγοντας πολιτικές που συχνά λειτούργησαν ως αναγκαίοι συμβιβασμοί. Παράλληλα, στα τελευταία χρόνια της ζωής του διατυπώνει έντονες ανησυχίες για τη γιγάντωση της κρατικής και κομματικής γραφειοκρατίας και για τις συνέπειές της στη σοβιετική πολιτική δομή.
Ο Λένιν πέθανε στις 21 Ιανουαρίου 1924, αφήνοντας παγκόσμια κληρονομιά. Η συμβολή του έπαιξε τον πλέον καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση ενός ιστορικού παραδείγματος, της επανάστασης ως μέσο απέναντι στην αδικία και την βαρβαρότητα του καπιταλισμού. Ο Λένιν αναδείχθηκε σε κεντρική μορφή της παγκόσμιας πολιτικής σκηνής του 20ού αιώνα. Συνάμα, το λενινιστικό εγχείρημα, ως θεωρία και πράξη, παραμένει πεδίο έντονης επιστημονικής και πολιτικής αντιπαράθεσης, αφού για πρώτη φορά μια κοινωνία μετασχηματίστηκε στη βάση μιας επαναστατικής, κομμουνιστικής προοπτικής.
Η περιγραφή της ανακοίνωσης του θανάτου του Λένιν από το «Πώς δενότανε τ’ ατσάλι» του Νικολάι Οστρόφσκι»
«Στίς είκοσι μία τού Γενάρη στίς έξι καί πενήντα…».
….Ό τηλεγραφητής τά έγραψε γρήγορα άφού πέταξε
τήν κορδέλα, άκούμπησε τό κεφάλι στό χέρι του κι άρχισε ν’ ακούει: «χτές στό Γκόρκι, πέθανε …» ό τηλεγραφητής έγραφε άργά. Πόσες φορές στή ζωή του άκουσε χαρούμενες καί τραγικές είδήσεις. Πρώτος μάθαινε τονξένο πόνο καί τήν εύτυχία. Άπό πολύν καιρό πιά έπαψενά μπαίνει στό νόημα τών μετρημένων ξεκομμένων φράσεων, τίς έπαιρνε μέ τ’ άφτί καί μηχανικά τίς έγραφε στό χαρτί, χωρίς νά σκεφτεί τό περιεχόμενό τους.
Νά, τώρα κάποιος πέθανε, κάποιον είδοποιούν γι αύτό
‘Ο τηλεγραφητής είχε ξεχάσει τήν έπικεφαλίδα: «Σ’όλους,
σ’ όλους, σ’ όλους!». Ή συσκευή χτυπούσε. «Β-λ-α•δ-ί-
μ-η-ρ Ί-λ-ι-τ-ς», μετέφραζε ό γέρο-τηλεγραφητής τά χτυπήματα τού μικρού σφυριού σέ γράμματα. Καθόταν ήσυχα, λίγο κουρασμένος. Κάπου πέθανε κάποιος Βλαδίμηρ
Ίλιτς. Σέ κάποιον θά γράψει σήμερα τραγικά λόγια, κάποιος. θά θρηνήσει μ’ απόγνωση καί λύπη, Αλλά γι αύτόν αύτό είναι ξένο, αύτός είναι ένας ούδέτερος μάρτυρας.
Ή συσκευή χτυπάει τελείες, παύλες, ξανά τελείες,
ξανά παύλες, κι αύτός άπ’ τούς γνωστούς ήχους έχει πιά
συνθέσει τό πρώτο γράμμα καί τό έγραψε στό χαρτί,—«Λ»
ύστερα τό δεύτερο «Ε», δίπλα μέ προσπάθεια έγραψε «Ν».
Δυό φορές ξανάγραψε τήν πλάγια γραμμή τού Ν Ανάμε-
σα στίς δυό κάθετες, Αμέσως πρόστεσε τό «Ι» κι αύτό-
ματα πιά συνέλαβε τό τελευταίο—«Ν».
‘Η συσκευή χτυπούσε παύση κι ό τηλεγραφητής, γιά
ένα δέκατο του δευτερολέπτου, σταμάτησε τό βλέμμα του
στή λέξη πού έγραψε.
—ΛΕΝΙΝ.
Ή συσκευή έξακολουθούσε νά χτυπάει, άλλά ή σκέψη, πού τυχαία σκόνταψε στό γνωστό όνομα, ξαναγύρισε
σ’ αύτό. Ό τηλεγραφητής κοίταξε άκόμα μιά φορά τήν
τελευταία λέξη—«ΛΕΝΙΝ».
Τί; ό Λένιν; Στό φακό τού ματιού του καθρεφτίστηκε σ’ όλη του τή συνέχεια τό κείμενο τού τηλεγραφήματος. Κάμποσες στιγμές ό τηλεγραφητής κοίταξε τό χαρτί καί γιά πρώτη φορά στά τριάντα δυό χρόνια τής δουλιάς του δέν πίστεψε τό γράμμένο.
Τρεις φορές διέτρεξε βιαστικά τίς σειρές, άλλά οί λέξεις, πεισματικά, μέναν οί ίδιες : «Πέθανε ο Βλαδίμηρ Ίλιτς Λένιν».
Ό γέρος τηλεγραφητής τινάχτηκε όρθιος, σήκωσε τήν
κορδέλα καί κόλλησε τά μάτια του πάνω της. Ή κορδέλα, πού ήτανε δυό μέτρα, έπιβεβαίωσε αύτό πού τού φάνηκε άπίστευτο! Ό τηλεγραφητής γύρισε πρός τίς συντρέφισσές του τό νεκρωμένο του πρόσωπο κι αύτές άκούσανε τήν τρομαγμένη του κραυγή !
—Πέθανε ο Λένιν ! …
«Πώς δενότανε τ’ ατσάλι» Νικολάι Οστρόφσκι
Στις 21 Γενάρη 1924 η καρδιά του Βλαντιμίρ Ίλιτς Ουλιάνοφ Λένιν σταμάτησε να χτυπά… Αλλά ο ίδιος είναι πάντα εδώ, μαζί μας, με τους ανθρώπους που αγωνίζονται μέχρι την τελική νίκη: την κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο!
Διαβάστε επίσης:
Τραμπ: Δεν ξέρει ποια χώρα θέλει – Ισλανδία ή Γροιλανδία (βίντεο)
Politico: Ευρωπαίοι ηγέτες στήνουν άτυπο κέντρο εξουσίας μέσω chat
«Όχι» από την κυβέρνηση στο αίτημα ΣΥΡΙΖΑ για Εθνικό Συμβούλιο Αγροτικής Πολιτικής
