Οι ελπίδες του Ντόναλντ Τραμπ να προσαρτήσει τη Γροιλανδία φαίνεται πως έφτασαν στο τέλος τους. Την Τετάρτη, έκανε πίσω από το ενδεχόμενο στρατιωτικής εισβολής και εγκατέλειψε την απειλή επιβολής δασμών για να εξασφαλίσει το έδαφος. Αντ’ αυτού, έγραψε στο Truth Social ότι υπάρχει ένα «πλαίσιο» συμφωνίας, οι λεπτομέρειες της οποίας δεν έχουν ακόμη γίνει γνωστές. Η κρίση, προς το παρόν, φαίνεται να έχει αποφευχθεί.
Αυτό είναι ανακούφιση. Όμως η επιθετικότητα δεν μπορεί να ξεχαστεί. Σε μια εξαιρετικά αλαζονική σύλληψη, ο κ. Τραμπ δήλωσε ότι θα ήθελε να αγοράσει το νησί — ένα αυτόνομο έδαφος της Δανίας — και ότι θα μπορούσε να το πάρει διά της βίας αν χρειαζόταν. Κανείς δεν φανταζόταν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες, ιδρυτικό μέλος και βασικός προστάτης του ΝΑΤΟ, θα απειλούσαν να εισβάλουν σε μία από τις χώρες–μέλη του. Κι όμως, εκεί φτάσαμε.
Τι ακολουθεί; Κρίνοντας από τα σχόλια όσων συγκεντρώθηκαν αυτή την εβδομάδα στο Νταβός της Ελβετίας — όπου ο πρωθυπουργός του Καναδά Μαρκ Κάρνεϊ ανακοίνωσε μια «ρήξη» στην παγκόσμια τάξη — κανείς δεν γνωρίζει πραγματικά. Οι Ευρωπαίοι σίγουρα προσπαθούν εσπευσμένα να αξιοποιήσουν την υπαναχώρηση του κ. Τραμπ. Όμως μετά το σοκ των τελευταίων εβδομάδων, κανείς δεν θα πρέπει να έχει αυταπάτες: το ΝΑΤΟ όπως το γνωρίζουμε, η συμμαχία που αποτέλεσε το θεμέλιο της διατλαντικής ασφάλειας για πάνω από 75 χρόνια, οδεύει προς το τέλος της.
Βεβαίως, η αποσύνθεσή του δεν θα είναι άμεση και θα συνοδευτεί από κάθε είδους αναταράξεις. Όμως δεν θα είναι καταστροφή. Η Ευρώπη, που επί μακρόν είχε αναθέσει την ασφάλειά της στην Ουάσιγκτον, διαθέτει τόσο το κίνητρο όσο και τα μέσα για να προστατευθεί. Πράγματι, αυτή η εβδομάδα έδειξε πόσο αποτελεσματική μπορεί να είναι όταν οι ηγέτες της δρουν συντονισμένα. Μέσα στη «τραμπική» αναταραχή, η Ευρώπη έχει την ευκαιρία να βγει από τη σκιά της Αμερικής.
Ο κ. Τραμπ υποστηρίζει σταθερά ότι η κατοχή της Γροιλανδίας είναι ζωτικής σημασίας για την εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ. Αφενός πιστεύει ότι η Κίνα και η Ρωσία την εποφθαλμιούν, εν μέρει λόγω των ανεκμετάλλευτων αποθεμάτων ορυκτών της. Αφετέρου, θέλει να εγκαταστήσει εκεί το σύστημα αντιπυραυλικής άμυνας «Golden Dome». Οι Ηνωμένες Πολιτείες διατηρούν σήμερα περίπου 200 στρατιωτικούς στη Διαστημική Βάση Pituffik της Γροιλανδίας, ενώ μια συνθήκη του 1951 με τη Δανία επιτρέπει στις ΗΠΑ να αυξήσουν τον αριθμό αυτό και να κατασκευάσουν επιπλέον εγκαταστάσεις στο νησί. Όμως ο κ. Τραμπ επιμένει ότι για να προστατεύσεις κάτι, πρέπει να το κατέχεις.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, φυσικά, δεν κατέχουν κανέναν από τους συμμάχους τους στο ΝΑΤΟ. Σύμφωνα με τη λογική του κ. Τραμπ, η προστασία τους δεν μπορεί επομένως να θεωρείται δεδομένη: δεν είναι σαφές αν θα τιμούσε τη ρήτρα συλλογικής άμυνας της συμμαχίας, το Άρθρο 5. Μάλιστα, στο παρελθόν έχει αφήσει να εννοηθεί ότι ενδέχεται να μην υπερασπιστεί συμμάχους του ΝΑΤΟ που απειλούνται και πρόσφατα, όταν πιέστηκε, δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο αποχώρησης από το ΝΑΤΟ λόγω της διαμάχης για τη Γροιλανδία. Σε μια ευερέθιστη ομιλία στο Νταβός, έδωσε έναν παραπονεμένο τόνο: «Δίνουμε τόσα πολλά», είπε, «και παίρνουμε τόσο λίγα σε αντάλλαγμα».
Κανένας πρόεδρος δεν έχει δημιουργήσει τόση αμφιβολία για τη δέσμευση της Αμερικής στη διατλαντική ασφάλεια. Αυτό φαίνεται να πηγάζει από την περιφρόνηση του κ. Τραμπ προς την Ευρώπη, ένα συναίσθημα που εκφράζεται απερίφραστα στην Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας της κυβέρνησής του. Το έγγραφο, που δημοσιεύτηκε στα τέλη του περασμένου έτους, παρουσιάζει την Ευρώπη ως οικονομικά παρακμάζουσα, σε κίνδυνο «πολιτισμικής εξαφάνισης» και λιγότερο σημαντική από άλλες περιοχές, ιδίως τη Λατινική Αμερική και την Ανατολική Ασία. Μάλιστα, αμφισβητεί αν ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες θα διαθέτουν τη δύναμη που απαιτείται για να «παραμείνουν αξιόπιστοι σύμμαχοι».
Η Ευρώπη, αφού επί καιρό προσπαθούσε να προσεταιριστεί τον κ. Τραμπ με δώρα, κολακείες και λόγια περί «παρεξηγήσεων», έχει επιτέλους αρχίσει να δείχνει κάποια αποφασιστικότητα. Σε απάντηση στις απειλές του για τη Γροιλανδία, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ανέστειλε την επικύρωση της εμπορικής συμφωνίας της Ένωσης με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ευρωπαίοι ηγέτες εξέτασαν το ενδεχόμενο αντιποίνων με δασμούς και, ύστερα από προτροπή του Γάλλου προέδρου Εμανουέλ Μακρόν, σκέφτηκαν την ενεργοποίηση του μηχανισμού κατά του εξαναγκασμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που επιτρέπει στο μπλοκ να απαντά σε οικονομικές πιέσεις. Πιο άμεσα, ένα δανικό συνταξιοδοτικό ταμείο ανακοίνωσε ότι θα πουλήσει αμερικανικά ομόλογα αξίας 100 εκατομμυρίων δολαρίων.
Οι Ευρωπαίοι αναμφίβολα ανακουφίστηκαν που η διαμάχη για τη Γροιλανδία δεν κλιμακώθηκε. Όμως κάνουν λάθος αν πιστεύουν ότι το πρόβλημα είναι μόνο ο κ. Τραμπ. Ακόμη κι αν δεν επιδιώξει μια αντισυνταγματική τρίτη θητεία, η κοσμοθεωρία του «America First» και η εχθρότητα προς την Ευρώπη βρίσκουν απήχηση στους κόλπους του κινήματος MAGA, από τους οποίους κάποιος ηγέτης θα μπορούσε κάλλιστα να τον διαδεχθεί. Και αν ένας Δημοκρατικός κερδίσει τις επόμενες προεδρικές εκλογές, οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι πιθανό να επικεντρωθούν ακόμη περισσότερο στην Κίνα, τον μόνο αξιόπιστο αντίπαλο της παγκόσμιας κυριαρχίας τους. Σε κάθε περίπτωση, οι στρατηγικές προτεραιότητες της Ουάσιγκτον θα συνεχίσουν να μετατοπίζονται αλλού.
Για τους Ευρωπαίους ηγέτες, που έχουν «παιδοποιηθεί» από δεκαετίες εξάρτησης από την αμερικανική προστασία, ένας κόσμος χωρίς το ΝΑΤΟ είναι σχεδόν αδιανόητος. Όμως πρέπει να ανοίξουν το μυαλό τους. Μόνο εγκαταλείποντας τη δουλική τους στάση και δεσμευόμενοι στη στρατιωτική αυτονομία μπορεί η Ευρώπη, μαζί με τη Βρετανία και τον Καναδά, να απελευθερωθεί από την εξάρτηση από μια χώρα που όλο και περισσότερο αντιμετωπίζει τους παραδοσιακούς συμμάχους της με περιφρόνηση και συγκατάβαση.
Η ήπειρος σίγουρα διαθέτει τα μέσα για να το πετύχει. Βασικοί δείκτες στρατιωτικής ισχύος — πληθυσμός, ακαθάριστο εγχώριο προϊόν, τεχνολογική πρόοδος και ποιότητα αμυντικών βιομηχανιών — δείχνουν ότι η Ευρώπη μπορεί να εξασφαλίσει την ασφάλειά της μόνη της. Αυτό που της λείπει είναι η πολιτική βούληση. Επειδή η Ευρώπη αποτελείται από πολλά κυρίαρχα κράτη, η ενιαία δράση είναι εκ φύσεως δύσκολη. Και ορισμένα, ιδίως η Πολωνία και οι τρεις χώρες της Βαλτικής, παραμένουν προσκολλημένα στην αμερικανική προστασία για βαθιά ριζωμένους ιστορικούς λόγους.
Ωστόσο, αυτά τα εμπόδια, όσο υπαρκτά κι αν είναι, δεν είναι ανυπέρβλητα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, και αυτή ένα σύνολο κρατών, έχει επιτύχει εντυπωσιακή οικονομική και πολιτική ενοποίηση, συμπεριλαμβανομένων υπερεθνικών θεσμών με σημαντική ισχύ. Τη δεκαετία του 1950, όταν ξεκίνησε η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, η σημερινή μορφή της ήταν αδιανόητη. Η ίδια η ιστορία της Ευρώπης δείχνει τι μπορεί να επιτευχθεί.
Σε κάθε περίπτωση, οι ηγέτες της δεν έχουν πραγματικά επιλογή. Μπορούν είτε να υποχωρήσουν στη μοιρολατρία είτε να επιλέξουν την πολιτική αυτενέργεια. Το δεύτερο θα απαιτήσει επανεξέταση της αμερικανοκεντρικής στρατηγικής ασφάλειας και αλλαγές για τον εκσυγχρονισμό και τη βελτίωση του στρατιωτικού εξοπλισμού και των υποδομών της ηπείρου. Θα απαιτήσει επίσης την αναθεώρηση της συνήθειας των αμυντικών βιομηχανιών να διπλασιάζουν την παραγωγή, και την κατανομή των ρόλων ανάλογα με το ποιος είναι καταλληλότερος για κάθε έργο.
Υπάρχει πολλή δουλειά να γίνει, όπως η αύξηση των επενδύσεων σε ταχύτατα κινούμενες τεθωρακισμένες δυνάμεις, αεροπορική ισχύ, ολοκληρωμένα συστήματα αεράμυνας, drones, καθώς και συστήματα διοίκησης και ελέγχου. Παρ’ όλα αυτά, η αλλαγή έχει ήδη ξεκινήσει. Οι χώρες του ΝΑΤΟ — πλην της Αμερικής — έχουν αυξήσει σημαντικά τις αμυντικές τους δαπάνες. Το 2014, μόνο δύο διέθεταν το 2% του ΑΕΠ τους για την άμυνα· έως το 2025, όλες είχαν φτάσει αυτό το όριο και έξι δαπανούσαν 3% ή και περισσότερο. Οι συνολικές στρατιωτικές τους δαπάνες ανήλθαν σε 608 δισεκατομμύρια δολάρια — πάνω από τέσσερις φορές τις δαπάνες της Ρωσίας.
Παρά τις υβριδικές ακρότητες και τις φωνασκίες της, η Ρωσία δεν αποτελεί μια ανεξέλεγκτη στρατιωτική απειλή. Αρκεί να δει κανείς την άναρχη εισβολή του προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν στην Ουκρανία. Σχεδόν τέσσερα χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου εναντίον μιας πολύ ασθενέστερης χώρας, οι ρωσικές ένοπλες δυνάμεις έχουν υποστεί τεράστιες απώλειες σε ανθρώπινο δυναμικό και υλικό, για ελάχιστα κέρδη, και δεν βρίσκονται σε θέση να προελάσουν στην υπόλοιπη Ευρώπη. Το άμεσο και έμμεσο οικονομικό κόστος του πολέμου, που εκτιμάται σε 2,4 τρισεκατομμύρια δολάρια μέχρι σήμερα, σημαίνει ότι η Ρωσία θα χρειαστεί πολλά χρόνια για να ανακάμψει.
«Πείτε το αυτό στους Πολωνούς και στους Βαλτικούς», θα αντέτεινε ένας σκεπτικιστής. Είναι ένα δίκαιο επιχείρημα. Όμως δεν υπάρχει λόγος η Ευρώπη να μην μπορεί να καταρτίσει μια στρατηγική για την προστασία της ανατολικής της πτέρυγας, ιδίως αν διαμορφώσει μια μακροπρόθεσμη αμυντική συνεργασία με την Ουκρανία, εκπαιδεύοντας τα στρατεύματα του Κιέβου, πουλώντας του οπλικά συστήματα και βοηθώντας στον εκσυγχρονισμό των αμυντικών της βιομηχανιών.
Ο ορεινός αέρας μπορεί να καθαρίζει το μυαλό. Στο Νταβός, οι Ευρωπαίοι ηγέτες μπόρεσαν να «εισπνεύσουν» το γεγονός ότι η Αμερική δεν ενδιαφέρεται πλέον για την ευρωπαϊκή ασφάλεια και μπορεί μάλιστα να αποτελεί απειλή γι’ αυτήν. Η επιλογή είναι ξεκάθαρη. Η Ευρώπη μπορεί να παραμείνει υποτελής των Ηνωμένων Πολιτειών, χωρίς να μπορεί να βασίζεται στην προστασία τους. Ή, ενώνοντας τις δυνάμεις της, μπορεί να πάρει τον έλεγχο του ίδιου της του πεπρωμένου.
