Η εικόνα ενός εκ των κορυφαίων στοχαστών της Σχολής της Φραγκφούρτης να σκύβει με σχολαστικότητα πάνω από τις προβλέψεις των ζωδίων μιας αμερικανικής εφημερίδας θα μπορούσε να εκληφθεί ως ακαδημαϊκή παραδοξότητα. Ωστόσο, για τον Theodor W. Adorno, το δοκίμιο «Τα άστρα κάτω στη γη» (The Stars Down to Earth), γραμμένο το 1952-53, αποτελεί μια από τις πιο διεισδυτικές ασκήσεις κοινωνικής κριτικής. Δεν πρόκειται για μια απλή επίθεση στις δεισιδαιμονίες, αλλά για μια ανατομία της καθημερινής συνείδησης που, παγιδευμένη στην αλλοτρίωση, αναζητά καταφύγιο στον μύθο. Το έργο αυτό συνδέει οργανικά την κριτική στη μαζική κουλτούρα με τις έρευνες για την αυταρχική προσωπικότητα, αποκαλύπτοντας πώς ο ανορθολογισμός ριζώνει στην καρδιά της πιο προηγμένης τεχνικά κοινωνίας.
Η γενεαλογία του ανορθολογισμού
Το κείμενο του Adorno αποτελεί την κορύφωση μιας μακράς πορείας αναζητήσεων που ξεκίνησαν κατά τη διάρκεια της εξορίας του στις ΗΠΑ. Συνδυάζει δύο κεντρικούς άξονες της Κριτικής Θεωρίας: την ανάλυση της πολιτιστικής βιομηχανίας ως «μαζικής απάτης» και τις κοινωνιοψυχολογικές έρευνες για την προκατάληψη και τον αντισημιτισμό. Εξήντα χρόνια μετά, η μελέτη αυτή διατηρεί μια εφιαλτική επικαιρότητα. Σε μια εποχή που σημαδεύεται από την αναβίωση των φονταμενταλισμών, τη ραγδαία εξάπλωση του New Age και την άνοδο της ρατσιστικής ακροδεξιάς, οι αναλύσεις του Adorno για τη σύμφυση της τεχνικής ορθολογικότητας με τον πνευματικό σκοταδισμό μοιάζουν να περιγράφουν το παρόν μας. Πρόκειται για έναν κόσμο όπου τα μέσα είναι υπερ-εξελιγμένα, αλλά οι ανθρώπινοι σκοποί έχουν χαθεί, οδηγώντας σε αυτό που ο φιλόσοφος ονόμασε «ιδεολογία της εξάρτησης».
Η ψυχολογία της εξάρτησης και η φυγή από την ελευθερία
Στην ανάλυσή του, ο Adorno εντοπίζει ότι η αστρολογία προϋποθέτει και ενισχύει την ανάγκη του ατόμου για υποταγή. Παρόλο που οι άνθρωποι συχνά αντιλαμβάνονται τη θέση τους ως «πιόνια» σε ένα σύστημα που τους υπερβαίνει, τους είναι αδύνατο να αντιμετωπίσουν αυτή την εξάρτηση στην ωμή της μορφή. Η αναγνώριση ότι η αδυναμία τους είναι προϊόν κοινωνικών συνθηκών που οι ίδιοι οι άνθρωποι έχουν δημιουργήσει θα σήμαινε την ανάληψη μιας ασήκωτης ευθύνης. Η αστρολογία προσφέρει μια βολική διέξοδο: η εξάρτηση προβάλλεται στα άστρα, μετατρέποντας την κοινωνική πίεση σε «συμπαντική μοίρα». Έτσι, οι «προφήτες της εξαπάτησης» ικανοποιούν την επιθυμία του ατόμου να μην πάρει τη ζωή στα χέρια του, δικαιολογώντας την παθητικότητα ως υποταγή σε ανώτερες δυνάμεις.
Ο διοικητικός κόσμος και η παρανοϊκή δομή της κοινωνίας
Ο σύγχρονος κόσμος εμφανίζεται στο άτομο ως ένα κλειστό «σύστημα», ένας «διοικούμενος κόσμος» (verwaltete Welt) χωρίς διόδους διαφυγής. Αυτή η πραγματική κατάσταση έχει καταφανείς ομοιότητες με τα παρανοϊκά συστήματα σκέψης. Η κοινωνική οργάνωση είναι τόσο περίπλοκη και αδιαφανής που καταλήγει να φαίνεται ανορθολογική, παρά τον φαινομενικό της εξορθολογισμό. Οι άνθρωποι αισθάνονται ότι τα πάντα συνδέονται μεταξύ τους, αλλά υποπτεύονται ότι αυτός ο μηχανισμός δεν υπηρετεί τις δικές τους ανάγκες. Σε αυτό το πλαίσιο, ακόμη και πνευματικά «υγιή» άτομα αποδέχονται ψευδαισθησιακά συστήματα όπως η αστρολογία, ακριβώς επειδή είναι δύσκολο να τα διακρίνουν από την εξίσου ανελέητη και ακατανόητη πραγματικότητα κάτω από την οποία ζουν.
Αστρολογία και ολοκληρωτισμός: Μια σκοτεινή συγγένεια
Το μεγαλείο της ανάλυσης του Adorno έγκειται στην αποκάλυψη της συγγένειας ανάμεσα στην αστρολογία και τα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Και τα δύο διατείνονται ότι κατέχουν το «κλειδί» για τα πάντα, ανάγοντας το σύνθετο σε απλές, μηχανικές συνεπαγωγές και εξαφανίζοντας οτιδήποτε άγνωστο ή ξένο. Η αστρολογία δεν είναι ένα κατάλοιπο του παρελθόντος, αλλά ένα απολύτως σύγχρονο φαινόμενο, ενσωματωμένο στην πολιτιστική βιομηχανία. Μεταφράζει τις αντικειμενικές αντιφάσεις του καπιταλισμού σε ατομικά χαρακτηριστικά και «μοίρα», εσωτερικεύοντας την κυριαρχία και πειθαρχώντας το άτομο στην υπάρχουσα τάξη πραγμάτων.
Όταν τα άστρα κατοικούν στη Γη
Το βιβλίο «Τα άστρα κάτω στη γη» παραμένει ένα ισχυρό θεωρητικό εργαλείο για την κατανόηση της σύγχρονης κοινωνικής παθολογίας. Στην εποχή της κλιμακούμενης κρίσης και των θεωριών συνωμοσίας, ο λόγος του Adorno μας υπενθυμίζει ότι η χειραφέτηση παραμένει το ζητούμενο. Η αστρολογία υπόσχεται ασφάλεια σε έναν ανασφαλή κόσμο, αλλά το τίμημα είναι η παραίτηση από την κριτική σκέψη. Σε έναν κόσμο όπου «τα άστρα» καθορίζουν τη ζωή επειδή έχουν πλέον κατέβει οριστικά στη γη ως εργαλεία ιδεολογικής πειθάρχησης, η επιστροφή στην αυθεντική ορθολογικότητα είναι η μόνη οδός προς την ελευθερία.
Διαβάστε επίσης:
Streets of Minneapolis: Ο Bruce Springsteen υψώνει τη φωνή του ενάντια στον «κρατικό τρόμο» (βίντεο)
Τέξας: Καταστολή γιατί τόλμησαν να διαδηλώσουν υπέρ του 5χρονου που απελαύνει η ICE
Το Ιράν ζητά την παρέμβαση του ΟΗΕ απέναντι στις πολεμικές ιαχές των ΗΠΑ
