Το Ιράν δεν ήταν πάντα το αυταρχικό θεοκρατικό καθεστώς που γνωρίζει σήμερα ο κόσμος. Πριν την ισλαμική επανάσταση του 1979, ήταν μια χώρα σε τροχιά εκσυγχρονισμού και ανάπτυξης, με σαφή φιλοδυτικό προσανατολισμό και πρότυπο διακυβέρνησης βασισμένο στην πρόοδο, την παιδεία, τη βιομηχανία και τα δικαιώματα. Ο αρχιτέκτονας αυτής της πορείας ήταν ο Σάχης Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, ένας ηγέτης με όραμα, που επιχείρησε να μετατρέψει το Ιράν σε σύγχρονο κράτος με ευρωπαϊκά πρότυπα, κόντρα στις βαθιά ριζωμένες αναχρονιστικές δυνάμεις του σιιτικού κλήρου.
Ιράν: Η “Λευκή Επανάσταση” – ένα σχέδιο προόδου που πολεμήθηκε εκ των έσω
Η λεγόμενη «Λευκή Επανάσταση» που εγκαινίασε το 1963 ο σάχης, δεν ήταν επανάσταση με αίμα και βία, αλλά ένα πρόγραμμα κοινωνικών και οικονομικών μεταρρυθμίσεων που στόχευε στον εξευρωπαϊσμό του Ιράν. Περιελάμβανε αναδιανομή γης, εκβιομηχάνιση, εκπαίδευση για όλους, ίσα δικαιώματα για τις γυναίκες, ιδιωτικοποιήσεις, και κυρίως, περιορισμό της εξουσίας των μουλάδων, που ασκούσαν τεράστια επιρροή στα φτωχά στρώματα.
Σε κάθε δυτική χώρα, ένα τέτοιο πρόγραμμα θα υιοθετούνταν με ενθουσιασμό. Στο Ιράν, όμως, βρήκε απέναντί του μια σκοτεινή συμμαχία: συντηρητικών θρησκευτικών κύκλων, παραδοσιακών γαιοκτημόνων, και παρασκηνιακών ξένων συμφερόντων που επεδίωκαν μια αδύναμη, ελεγχόμενη Περσία.
Ο Χομεϊνί: Απόκληρος του ιρανικού Διαφωτισμού
Κορυφαίος πολέμιος της εκσυγχρονιστικής πορείας ήταν ο Αγιατολάχ Χομεϊνί, ένας εξόριστος σιίτης κληρικός που επέστρεψε στο Ιράν όχι για να απελευθερώσει, αλλά για να καταλύσει κάθε έννοια κοσμικότητας και προόδου. Η ρητορική του ήταν εμπρηστική, αντιδυτική, μισογυνική, θεοκρατική, χωρίς κανένα ρεαλιστικό πρόγραμμα διακυβέρνησης. Ήθελε ένα Ιράν εγκλωβισμένο στον 7ο αιώνα, όπου οι νόμοι της θρησκείας θα αντικαθιστούσαν το σύνταγμα και οι γυναίκες θα εξορίζονταν από τον δημόσιο βίο.
Ο σάχης, αν και αυταρχικός σε πολλά σημεία, ποτέ δεν κατάργησε τη δημοκρατία. Επέτρεψε την ανάπτυξη αστικής τάξης, πανεπιστημίων, ελεύθερου Τύπου, κοινωνικής κινητικότητας. Αντιθέτως, ο Χομεϊνί κατήργησε κάθε πολιτικό κόμμα, κάθε διαφορετική φωνή, κάθε κοσμικό θεσμό.
Η ισλαμική επανάσταση του 1979 στο Ιράν: Μια τραγωδία με δυτικές υπογραφές
Η πτώση του σάχη δεν ήταν προϊόν μαζικής βούλησης. Ήταν το αποτέλεσμα προβοκάτσιας, ψυχολογικού πολέμου και παραπληροφόρησης, με «συνεργούς» ακόμα και στον δυτικό κόσμο, που παρερμήνευσαν την ισλαμική ρητορική ως τάχα «απελευθερωτική». Η αποτυχία της αμερικανικής διπλωματίας και η αφέλεια (;) του Τζίμι Κάρτερ, που πίστεψε ότι ο Χομεϊνί θα φέρει δημοκρατία, επιτάχυναν την πτώση του σάχη και το τέλος της φιλοδυτικής Περσίας.
Αμέσως μετά την επικράτηση των φανατικών, το Ιράν βυθίστηκε στο σκοτάδι:
-
Αμέτρητες εκτελέσεις πολιτικών αντιπάλων
-
Σαρωτική καταστολή των γυναικείων δικαιωμάτων
-
Κατάργηση της ελευθερίας του λόγου
-
Πλήρης διακοπή σχέσεων με τον Δυτικό κόσμο
-
Διπλωματικά και οικονομικά εμπάργκο
-
Ένας δεκαετής πόλεμος με το Ιράκ που κόστισε τη ζωή σε εκατοντάδες χιλιάδες Ιρανούς
Η θεοκρατία που φυλακίζει το μέλλον
Σήμερα, σχεδόν μισό αιώνα μετά, το Ιράν εξακολουθεί να κυβερνάται από έναν άκαμπτο, μισαλλόδοξο θεοκρατικό μηχανισμό, με τον Ανώτατο Ηγέτη να έχει απόλυτη εξουσία. Οι γυναίκες ξαναβγαίνουν στους δρόμους ζητώντας όσα τους είχε δώσει ο σάχης ήδη από τη δεκαετία του ’60. Η νεολαία φυλακίζεται επειδή τραγουδά ή χορεύει. Η οικονομία βουλιάζει, το νόμισμα καταρρέει, και το Ιράν δεν εξάγει ιδέες ή πρόοδο, αλλά μίσος και ένοπλες ομάδες.
Ο σάχης έκανε λάθη. Αλλά προσπάθησε. Προσπάθησε να μετατρέψει το Ιράν σε περιφερειακή δύναμη, σε γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Αν είχε στηριχθεί περισσότερο και από τους Δυτικούς και από τους Ιρανούς διανοούμενους, το Ιράν σήμερα θα ήταν ίσως μια δεύτερη Τουρκία ή Νότια Κορέα – όχι το αυστηρότερο θεοκρατικό καθεστώς του πλανήτη.
Ένα έθνος προδομένο από τους ίδιους του τους φανατικούς
Το 1979 δεν ήρθε η ελευθερία. Ήρθε η καθεστωτική υποταγή στο σκοταδισμό, η καταστροφή μιας ανερχόμενης μεσαίας τάξης και η ταπείνωση ενός έθνους με ιστορία χιλιετιών. Οι Ιρανοί που φώναζαν «Ελευθερία» βρέθηκαν δεμένοι στα χέρια του Αγιατολάχ. Η παρακαταθήκη του σάχη, με όλα τα μειονεκτήματα και τις υπερβολές της, παραμένει πολιτικά και ηθικά ανώτερη από το ισλαμικό καθεστώς που ακολούθησε.
Το Ιράν δεν χρειάζεται άλλη μια επανάσταση. Χρειάζεται επιστροφή στην πρόοδο που ξεκίνησε πριν το 1979 και διακόπηκε από το πιο ολέθριο πισωγύρισμα της σύγχρονης εποχής.
