Ο ανιχνευτής ψεύδους μπορεί να χρησιμοποιείται σε αστυνομικές ανακρίσεις και προκαταρκτικές έρευνες, όμως η αξιοπιστία του παραμένει αμφιλεγόμενη. Το τεστ δεν ανιχνεύει το ψέμα καθαυτό, αλλά σωματικές αντιδράσεις όπως αλλαγές στην πίεση, τον καρδιακό ρυθμό, την εφίδρωση και την αναπνοή. Η θεωρία λέει ότι το ψέμα προκαλεί άγχος και το σώμα το προδίδει.
Αλλά τι συμβαίνει όταν κάποιος δεν νιώθει τύψεις, ενοχή ή άγχος; Όταν μπορεί να κρύψει συναισθήματα ή δεν έχει καθόλου;
Πώς οι serial killers περνούν τον ανιχνευτή ψεύδους
Σύμφωνα με πρώην πράκτορες του FBI, πολλοί διαβόητοι serial killers, όπως ο Ted Bundy και ο Gary Ridgway (Green River Killer), κατάφεραν να περάσουν το τεστ του ανιχνευτή ψεύδους χωρίς πρόβλημα. Όπως αναφέρει ο Τζον Ντάγκλας, συγγραφέας του Mindhunter και θρυλικό στέλεχος του FBI, οι άνθρωποι αυτοί δεν αγχώνονται όπως οι «φυσιολογικοί» άνθρωποι.
Δεν αισθάνονται φόβο, τύψεις ή ντροπή. Κι επειδή το τεστ βασίζεται ακριβώς σε αυτές τις ψυχοσωματικές αποκρίσεις, οι αντιδράσεις τους δεν διαφέρουν όταν λένε ψέματα – άρα δεν εντοπίζονται.
Ψυχοπαθείς ή απλώς αδιάφοροι;
Η ψυχοπάθεια δεν είναι επίσημη ψυχιατρική διάγνωση, αλλά σύνολο χαρακτηριστικών: έλλειψη ενσυναίσθησης, συναισθηματική ρηχότητα, ανικανότητα να νιώσεις ενοχή. Οι άνθρωποι με τέτοια γνωρίσματα δεν ενεργοποιούν το «συναγερμό» του οργανισμού τους όταν ψεύδονται.
Αυτό σημαίνει πως ακόμα και αν δεν είναι όλοι οι serial killers ψυχοπαθείς, πολλοί έχουν μάθει να κρατούν τον έλεγχο, να μην αντιδρούν έντονα ή και να πιστεύουν ότι οι πράξεις τους είναι δικαιολογημένες. Όπως έχει πει ο Λιούις Ρέιμοντ Τέιλορ, ένας αυτοαποκαλούμενος ψυχοπαθής: «Δεν ξέρω τι σημαίνει η λέξη ‘τύψεις’».
Η επιστήμη λέει “όχι” στον ανιχνευτή
Η επιστημονική κοινότητα εδώ και χρόνια αμφισβητεί ανοιχτά την εγκυρότητα του τεστ. Το ποσοστό ψευδώς θετικών μπορεί να αγγίξει το 50%, δηλαδή ένας αθώος μπορεί να φανεί ένοχος μόνο και μόνο επειδή αγχώνεται εύκολα. Παρά ταύτα, ο ανιχνευτής συνεχίζει να χρησιμοποιείται, περισσότερο ως εργαλείο εντυπώσεων ή προφορικής πίεσης, παρά ως πραγματική ένδειξη αλήθειας.
Το παράδειγμα του Green River Killer
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Gary Ridgway, γνωστός και ως Green River Killer, που δολοφόνησε τουλάχιστον 48 γυναίκες. Όταν εξετάστηκε με ανιχνευτή ψεύδους το 1984, πέρασε το τεστ χωρίς καμία ένδειξη ενοχής, οδηγώντας τις αρχές σε λάθος κατεύθυνση για σχεδόν 20 χρόνια. Η σύλληψή του έγινε το 2001, χάρη σε ανάλυση DNA.
Αντίστοιχες περιπτώσεις αποτελούν οι Jeffrey MacDonald και Adrian Prout, που επίσης πέρασαν τον ανιχνευτή χωρίς να ανιχνευθούν, παρά τις ενοχοποιητικές αποδείξεις που προέκυψαν αργότερα.
Ο ανιχνευτής ψεύδους μετρά το λάθος πράγμα
Ο ανιχνευτής ψεύδους δεν μετρά το ψέμα – μετρά το άγχος. Σε ανθρώπους χωρίς συναισθηματική απόκριση, είτε από ιδιοσυγκρασία είτε από εκπαίδευση, είναι σχεδόν άχρηστος.
Όσο κι αν η εικόνα του τεστ «της αλήθειας» έχει γοητεύσει το κοινό και τα media, το παράδειγμα των serial killers αποδεικνύει ότι ο ανιχνευτής ψεύδους δεν είναι αλάθητος – και σίγουρα δεν είναι αλάνθαστος σύμμαχος της Δικαιοσύνης.
