Ο Μάνος Ελευθερίου υπήρξε μια από τις πλέον εμβληματικές μορφές του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού. Με μια ζωή αφιερωμένη στη γραφή και την τέχνη, άφησε πίσω του ένα έργο που ξεπέρασε τα σύνορα των ειδών και αγαπήθηκε πλατιά από το ελληνικό κοινό.
Στιχουργός, ποιητής, μυθιστοριογράφος, εικαστικός, ιστορικός, ραδιοφωνικός παραγωγός, ο Ελευθερίου δεν περιορίστηκε ποτέ σε έναν μόνο ρόλο. Τον καθόριζε η ανησυχία, η δημιουργική εμμονή και η βαθιά ανάγκη να μιλήσει για τα “κατάβαθα” του ανθρώπου και της κοινωνίας.
Όπως έλεγε το 2014 στο ΑΠΕ-ΜΠΕ:
«Γράφω γιατί έτσι δίνω παράταση στη ζωή μου. […] Όταν γράφω, ζω τις νύχτες του Μακμπέθ».
Από τη Σύρο στην Αθήνα και από τα ποιήματα στα τραγούδια
Γεννημένος στην Ερμούπολη της Σύρου στις 12 Μαρτίου 1938, ο Μάνος Ελευθερίου μετακόμισε στην Αθήνα το 1952. Εκεί, γνώρισε τον Άγγελο Τερζάκη και σπούδασε στη Σχολή Σταυράκου. Το πρώτο του ποίημα δημοσιεύτηκε το 1962, την ίδια χρονιά που κυκλοφόρησε και η πρώτη του ποιητική συλλογή, «Συνοικισμός».
Το 1962 ήταν και το έτος που έγραψε τους πρώτους του στίχους, με κορυφαίο το «Το τρένο φεύγει στις οκτώ», που μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης.
Πολύπλευρος και πεισματικά ενεργός, ο Ελευθερίου εργάστηκε για 16 χρόνια στο περιοδικό Reader’s Digest, εξέδωσε συλλογές διηγημάτων, έκανε ραδιόφωνο και άφησε ανεξίτηλο στίγμα στη δισκογραφία και τη λογοτεχνία.
Ο στιχουργός που μίλησε στην καρδιά του λαού
Με πάνω από 400 τραγούδια στο ενεργητικό του, συνεργάστηκε με τους μεγαλύτερους Έλληνες συνθέτες:
Μίκης Θεοδωράκης, Γιάννης Μαρκόπουλος, Μάνος Χατζιδάκις, Θάνος Μικρούτσικος, Σταύρος Ξαρχάκος, Χρήστος Νικολόπουλος, Γιώργος Ζαμπέτας, Σταμάτης Κραουνάκης, Αντώνης Βαρδής, Γιώργος Χατζηνάσιος.
Ο λόγος του, γεμάτος ανθρωπιά και μελαγχολία, χάρισε αθάνατα τραγούδια όπως:
- «Παραπονεμένα λόγια»,
- «Μαλαματένια λόγια»,
- «Κάτω απ’ τη μαρκίζα»,
- «Οι ελεύθεροι κι ωραίοι»,
- «Το παλληκάρι έχει καημό»,
- «Η διαθήκη»,
- «Μη χτυπάς σ’ ένα σπίτι κλειστό»,
- «Η μπαλάντα του οδοιπόρου»,
- «Ατέλειωτη εκδρομή».
Τα τραγούδια του δεν ήταν απλώς επιτυχίες· ήταν συλλογική μνήμη. Ήταν η φωνή εκείνων που δεν μίλησαν ποτέ.
Παιδικά βιβλία, ζωγραφική, μυθιστορήματα και διακρίσεις
Ο Μάνος Ελευθερίου έγραψε και εικονογράφησε παιδικά παραμύθια, ασχολήθηκε με τη χαρτογράφηση της πολιτισμικής ιστορίας της Σύρου, επιμελήθηκε φωτογραφικά άλμπουμ και κυκλοφόρησε το εμβληματικό τετράτομο έργο «Θέατρο στην Ερμούπολη τον 20ό αιώνα».
Το 1994 δημοσίευσε τη νουβέλα «Το άγγιγμα του χρόνου», ενώ το μυθιστόρημά του «Ο καιρός των χρυσανθέμων» τού χάρισε το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας το 2005. Το 2013 τιμήθηκε για το σύνολο του έργου του από την Ακαδημία Αθηνών.
Υπήρξε μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων, διευθυντής του φιλοσοφικού περιοδικού Δευκαλίων και επιμελητής εκδόσεων στον εκδοτικό οίκο Γνώση.
Ο σιωπηλός “λαϊκός φιλόσοφος” μιας ολόκληρης εποχής
Ο Μάνος Ελευθερίου έφυγε από τη ζωή στις 22 Ιουλίου 2018, σε ηλικία 80 ετών. Με τη σεμνότητα και το βάθος που τον χαρακτήριζαν, δεν διεκδίκησε ποτέ ρόλους ή φώτα – και όμως, ήταν πάντα παρών, στα τραγούδια, στα βιβλία, στα ραδιόφωνα, στις εικόνες της νεότερης Ελλάδας.
Ανήκει στους δημιουργούς εκείνους που δεν έγραψαν για να ακουστούν, αλλά για να νιώσουν.
Και γι’ αυτό, ακούγονται ακόμα πιο δυνατά σήμερα.
