Υπάρχουν ημερομηνίες που χαράσσονται στο συλλογικό μας DNA όχι απλώς σαν επέτειοι αλλά σαν εκείνα τα σημειωματάκια που αφήνει ο εαυτός μας στο ψυγείο: «Μην ξεχάσεις ποιος είσαι». Η 3η Σεπτεμβρίου 1974 ήταν ακριβώς αυτό. Ο Ανδρέας Παπανδρέου ίδρυε το ΠΑΣΟΚ και μαζί με αυτό άναβε το φως σε μια Ελλάδα που μόλις είχε βγει από τη χούντα και δεν ήξερε ακόμη πώς να προφέρει τη λέξη «μεταπολίτευση».
- Του Δημήτρη Δραγώγια
Τα συνθήματα ήταν τέσσερα – απλά, καθαρά, σαν ευαγγέλιο σε τέσσερα κεφάλαια:
- Εθνική Ανεξαρτησία
- Λαϊκή Κυριαρχία
- Κοινωνική Απελευθέρωση
- Δημοκρατική Διαδικασία
Τότε ακούγονταν σαν σάλπισμα για την «Αλλαγή». Αν όμως ο Ανδρέας τα κατέβαζε σήμερα, στο 2025 των TikTok, της τεχνητής νοημοσύνης και της πολιτικής φούσκας που διαρκεί όσο ένα story στο Instagram, θα περνούσαν το crash test της επικαιρότητας;
Εθνική ανεξαρτησία: Στην εποχή που ένα κράτος δεν χρειάζεται να το καταλάβουν με τανκς – αρκεί ένα hedge fund ή μια ενεργειακή κρίση – η «εθνική ανεξαρτησία» δεν μετριέται πια με σύνορα αλλά με τα MB που κατεβάζεις χωρίς δανεικά. Σήμερα η πραγματική ανεξαρτησία θα ήταν: να μην χρειάζεται SMS στην τράπεζα για να δεις αν έφτασε ο μισθός. Ή να μην ψάχνεις τις ανακοινώσεις της ΕΚΤ όπως κάποτε κοιτούσαμε τα δελτία καιρού.
Λαϊκή κυριαρχία: Τότε σήμαινε «ο λαός στην εξουσία». Σήμερα σημαίνει «ο λαός στο Wi-Fi». Γιατί αν κοπεί το ίντερνετ, πέφτει ολόκληρη η χώρα σε κατάσταση εξαίρεσης. Η λαϊκή κυριαρχία μετριέται πια με το αν μπορείς να βγάλεις άκρη στην εφορία χωρίς να χρειαστείς τρεις λογιστές, δυο βουλευτές και έναν θείο στο Δημόσιο.
Κοινωνική απελευθέρωση: Το ’74 ήταν τα συνδικάτα, οι φοιτητές, οι γυναίκες. Σήμερα είναι το αν μπορείς να πληρώσεις νοίκι χωρίς να χρειαστείς συγκατοίκηση με τον εαυτό σου στον καθρέφτη. Η κοινωνική απελευθέρωση σημαίνει να μην παγιδεύεσαι σε δουλειές που σου τρώνε τη ζωή με 700 ευρώ, να μπορείς να μιλάς ελεύθερα στο timeline χωρίς να σε καταπίνει ο αλγόριθμος και να υπάρχει χώρος για όνειρα που δεν χωράνε σε Excel.
Δημοκρατική διαδικασία: Το 1974 ήταν το τέλος των βασανιστηρίων και της λογοκρισίας. Σήμερα είναι το αν μπορείς να συμμετάσχεις στη λήψη αποφάσεων χωρίς να νιώθεις ότι μπαίνεις σε escape room χωρίς έξοδο. Η δημοκρατική διαδικασία, το 2025, δεν είναι μόνο κάλπες και ψηφοδέλτια. Είναι αν ακούγεται η φωνή του πολίτη, ή αν θάβεται κάτω από non-paper, πληρωμένα trending και κραυγές στα πάνελ.
Και λοιπόν;
Αν ο Ανδρέας κατέβαινε σήμερα, ίσως να έγραφε τα ίδια συνθήματα, αλλά σε άλλη διάλεκτο. «Εθνική ανεξαρτησία» θα γινόταν «ενεργειακή αυτάρκεια». «Λαϊκή κυριαρχία» θα μεταφραζόταν σε «δικαίωμα στο ψηφιακό βήμα». «Κοινωνική απελευθέρωση» θα σήμαινε «να μην είναι η γενιά των 20-30 νοικάρηδες της ζωής τους». Και «δημοκρατική διαδικασία» θα ήταν το «να μην αποφασίζει ο αλγόριθμος ποιος ζει και ποιος εξαφανίζεται από τον δημόσιο διάλογο».
Ο κόσμος άλλαξε, οι λέξεις γέρασαν, αλλά το αίτημα είναι το ίδιο: αξιοπρέπεια.
Η 3η Σεπτέμβρη δεν είναι επέτειος μόνο ενός κόμματος. Είναι υπενθύμιση ότι η πολιτική, όταν θέλει, μπορεί να γίνει όνειρο. Και το όνειρο, όταν ξαναθυμάται τον εαυτό του, μπορεί να γίνει πραγματικότητα.
Γιατί η αλήθεια είναι πως αν τα τέσσερα συνθήματα του 1974 αντέχουν ακόμη, δεν είναι επειδή έμειναν ανέγγιχτα στο μουσείο. Είναι επειδή η κοινωνία δεν τα πέτυχε ποτέ ολοκληρωτικά. Κι αυτό τα κάνει αθάνατα: γιατί πάντα θα χρωστάμε να τα φτάσουμε.
Κι έτσι, μισό αιώνα μετά, ίσως η 3η Σεπτέμβρη να μας υπενθυμίζει ότι οι μεγάλες λέξεις δεν είναι ποτέ ντεμοντέ. Μπορεί να γεράσει ο Ανδρέας στις αφίσες, να αλλάξει το λογότυπο, να ξεθωριάσουν οι πράσινες σημαίες. Αλλά η ανάγκη να σταθείς όρθιος σε μια χώρα που θέλει να σε έχει γονατισμένο, είναι πάντα επίκαιρη.
Κι αυτό είναι το αποθεωτικό μυστικό της 3ης Σεπτέμβρη: δεν είναι μια ημερομηνία στο ημερολόγιο. Είναι η μνήμη ότι η πολιτική γεννιέται κάθε φορά που ένας άνθρωπος αρνείται να ζει με σκυμμένο το κεφάλι.
