Η αύξηση της νεανικής παραβατικότητας και του σχολικού εκφοβισμού στη χώρα μας δεν είναι απλώς στατιστική ∙ είναι μια καθημερινή πληγή που αγγίζει κάθε ελληνική οικογένεια. Πίσω από τους αριθμούς κρύβονται παιδικές ψυχές που τρέμουν στο διάλειμμα, βλέμματα που προσπαθούν να αποφύγουν την κοροϊδία, φωνές που σιωπούν από φόβο.
- της Ράνιας Θρασκιά, βουλευτή του ΠΑΣΟΚ
Σύμφωνα με την Ελληνική Αστυνομία, το 2023 καταγράφηκαν 10.776 περιστατικά παραβατικότητας ανηλίκων. Το 2024 η αύξηση άγγιξε το 46%: κάθε μέρα 23 παιδιά βίωναν ή προκαλούσαν βία. Την ίδια στιγμή, σαν να μην έφταναν οι σκιές στις σχολικές αυλές, τώρα φωλιάζουν και στις οθόνες, πίσω από ψεύτικα προφίλ και σιωπηλές ειδοποιήσεις. Συγκεκριμένα, το 13% των εφήβων δηλώνει ότι έχει υποστεί διαδικτυακή βία, ενώ 1 στους 4 έχει γίνει μάρτυρας της. Κάθε αριθμός αντιστοιχεί σε ένα παιδί που ένιωσε μόνο και ανεπιθύμητο.
Η νεανική παραβατικότητα δεν γεννιέται στο κενό. Έρευνα που διεξήγαγε το Κέντρο για τη βία και τον εκφοβισμό – Bullying του Οργανισμού «Το Χαμόγελο του Παιδιού», γύρω από το ερώτημα του πώς διαμορφώνεται διαχρονικά ο σχολικός εκφοβισμός υπό το πρίσμα της παιδικής φτώχειας, έδειξε ότι ένα στα δύο παιδιά έχει δεχθεί εκφοβισμό στην πλημμυροπαθή Περιφέρεια Θεσσαλίας (45,6%) και στην πυρόπληκτη Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου (44,3%). Όταν η φτώχεια μεγαλώνει – μέσα από την έλλειψη βασικής στέγης, τη διακοπή ηλεκτρικού ρεύματος, τις ελλείψεις στη διατροφή και σε άλλες στοιχειώδεις ανάγκες – και όταν οι ανισότητες αυξάνονται, ιδιαίτερα ύστερα από μια φυσική καταστροφή ή μια κρίση, τότε η ψυχή των ανθρώπων πονάει. Τότε, είναι που τα παιδιά γίνονται πιο ευάλωτα, καθώς βιώνουν δύσκολα συναισθήματα, δεν παίρνουν ψυχική φροντίδα και αναζητούν διεξόδους για να εκφράσουν συχνά με μη λειτουργικούς τρόπους αυτά τα συναισθήματα. Τότε, ο σχολικός εκφοβισμός φουντώνει και τα τραύματα των παιδιών γίνονται ακόμη πιο βαθιά.
Την ίδια στιγμή στα σχολεία, οι ελλείψεις ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών παραμένουν μεγάλες ενώ η παρουσία τους είναι αποσπασματική και δεν μπορεί να αγκαλιάσει ουσιαστικά τις ανάγκες όλων των μαθητών. Η εκπαίδευση εξακολουθεί να εστιάζει αποκλειστικά στη στείρα γνώση, την ώρα που μαθήματα όπως η καλλιτεχνική αγωγή, η μουσική αλλά και οι κοινωνικές επιστήμες έχουν παραγκωνιστεί, αφήνοντας πίσω τον συναισθηματικό κόσμο των παιδιών. Τα παιδιά και οι έφηβοι μας δεν διδάσκονται πώς να διαχειριστούν τις συγκρούσεις, πώς να καλλιεργήσουν την ενσυναίσθηση, πώς να κοιτούν στα μάτια, να αναγνωρίζουν και να σέβονται τα συναισθήματα των ίδιων και των άλλων. Έτσι, πολλά περιστατικά μένουν σιωπηλά, η βία απλώνεται σαν σκιά και η εμπιστοσύνη στους θεσμούς διαβρώνεται.
Τα διεθνή παραδείγματα
Σε αυτή τη σκοτεινή εικόνα, η έννοια της ενσυναίσθησης στην εκπαίδευση μπορεί να αποτελέσει το φως, δείχνοντας έναν άλλο δρόμο. Οι διεθνείς εμπειρίες το αποδεικνύουν με τρόπο συγκινητικό αλλά και μετρήσιμο. Στη Δανία, από το 1993 οι μαθητές της διδάσκονται την ενσυναίσθηση μέσα από το μάθημα «Klassens tid». Κάθε εβδομάδα, παιδιά 6 έως 16 ετών μαθαίνουν να μιλούν, να ακούν, να κατανοούν. Αποτέλεσμα; Mέσα σε 20 χρόνια το ποσοστό του bullying έπεσε από το 40% στο 5%.
Στην Ινδία, το μάθημα «Happiness Curriculum» αγγίζει περισσότερα από 800.000 παιδιά, διδάσκοντάς τους χαρά, κατανόηση και αυτογνωσία, με τους εκπαιδευτικούς να αναφέρουν σημαντική βελτίωση στο κλίμα της τάξης. Στη Φινλανδία, το πρόγραμμα «KiVa» μείωσε τα περιστατικά bullying έως και κατά 50%, αποδεικνύοντας ότι η καλοσύνη μπορεί να γίνει ασπίδα απέναντι στον φόβο. Στον Καναδά, το πρόγραμμα «Roots of Empathy» («Οι Ρίζες της Ενσυναίσθησης»), το οποίο έχει εφαρμοστεί και σε άλλες 14 χώρες, αναδεικνύει πως ακόμη και οι πιο μικρές στιγμές φροντίδας γεννούν βαθιές αλλαγές στη συμπεριφορά των μαθητών. Τέλος στην Αμερική, όσες Πολιτείες εφαρμόζουν προγράμματα που βασίζονται στην ενσυναίσθηση και στην επανορθωτική δικαιοσύνη, είχαν μετρήσιμα και θαυμαστά αποτελέσματα, ενώ στον αντίποδα, όσες Πολιτείες έχουν τιμωρητικό εκπαιδευτικό σύστημα, παρατήρησαν αύξηση στην παραβατικότητα των νεαρών εφήβων και των ενηλίκων. Όλα τα παραπάνω μας δείχνουν ότι η εκπαίδευση μπορεί να αλλάξει όχι μόνο τον τρόπο που μαθαίνουμε, αλλά και τον τρόπο που ζούμε μαζί.
Μια προοδευτική εκπαιδευτική πολιτική με επίκεντρο την ενσυναίσθηση
Η Ελλάδα έχει μπροστά της μια κρίσιμη επιλογή. Μπορούμε να μείνουμε θεατές, μετρώντας περιστατικά και πληγές, ή μπορούμε να τολμήσουμε μια ριζική αλλαγή παραδείγματος: να εντάξουμε την ενσυναίσθηση στο σχολικό πρόγραμμα, να εκπαιδεύσουμε τους δασκάλους μας όχι μόνο στη μετάδοση γνώσης, αλλά και στην καλλιέργεια ψυχής. Να φτιάξουμε κοινότητες που συνεργάζονται, γονείς που στηρίζονται, και μαθητές που μεγαλώνουν με σεβασμό.
Στο πλαίσιο αυτό, το ΠΑΣΟΚ – Κίνημα Aλλαγής, ο αυθεντικά προοδευτικός πολιτικός φορέας της χώρας που θέλει να δώσει φωνή σε κάθε παιδί, έχει καταθέσει προτάσεις που απαντούν σε μια βαθιά κοινωνική ανάγκη: την ανάγκη για μια παιδεία που προλαμβάνει και θεραπεύει μέσα από την ενσυναίσθηση. Γι’ αυτό, δίνει έμφαση στη στήριξη των οικογενειών και στην καταπολέμηση της παιδικής φτώχειας, επενδύει στη συμβουλευτική και επιμόρφωση γονέων, και προτείνει να γίνει η κοινωνική και συναισθηματική αγωγή αναπόσπαστο κομμάτι της σχολικής ζωής. Δεν μιλά για τιμωρίες και καταστολή, αλλά για καλλιέργεια δεξιοτήτων που διδάσκουν στα παιδιά να διαχειρίζονται τον θυμό τους, να λύνουν τις συγκρούσεις τους, να αναγνωρίζουν τα συναισθήματα του άλλου. Ζητά επίσης σταθερή παρουσία ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών στα σχολεία, «δεύτερες ευκαιρίες» για ανήλικους που παρασύρθηκαν στην παραβατικότητα, αλλά και έναν ειλικρινή διάλογο με τα ίδια τα παιδιά για τον κόσμο που ζουν, μέσα κι έξω από τις οθόνες.
Οι καλές πρακτικές του εξωτερικού μας δείχνουν τον δρόμο: Όταν δώσεις χώρο στην ενσυναίσθηση, ο φόβος υποχωρεί και το σχολείο γίνεται ξανά ένας τόπος ασφάλειας και ανθρωπιάς. Η χώρα μας αξίζει να κάνει αυτό το βήμα. Για να μη χρειαστεί ποτέ ξανά ένα παιδί να σιωπήσει από φόβο, για να σπάσουμε τον φαύλο κύκλο της βίας και να προσφέρουμε στα παιδιά μας το δώρο που τους αξίζει: ένα σχολείο που χωράει τις ψυχές τους. Ένα σχολείο ανάχωμα στη βία – εγγυητή της χαράς και των ονείρων των παιδιών μας.
