Εδώ και μισό αιώνα η Ελληνική Παιδεία προσπαθεί να λύσει ένα παράδοξο που όλοι αναγνωρίζουν αλλά κανείς δεν έχει κατορθώσει να υπερβεί. Διαθέτουμε ένα Λύκειο το οποίο τυπικά είναι η κορυφαία βαθμίδα της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, αλλά στην πράξη η αξία του υποχωρεί μπροστά στην παντοδυναμία των Πανελλαδικών Εξετάσεων. Το Λύκειο είναι προθάλαμος της εισαγωγής στο Πανεπιστήμιο και το Απολυτήριό του ένα πιστοποιητικό περιορισμένης αξίας.
Από την εποχή του Παπανούτσου μέχρι σήμερα, σχεδόν κάθε σοβαρή εκπαιδευτική μεταρρύθμιση επιχείρησε, με διαφορετικό τρόπο, να ενισχύσει τον ρόλο του Λυκείου και να αποκαταστήσει την αξία του Απολυτηρίου. Ωστόσο, οι επιμέρους πολιτικές αντιπαραθέσεις, οι κοινωνικές επιφυλάξεις και η έλλειψη διακομματικής συνέχειας άφησαν αυτή τη μεγάλη μεταρρυθμιστική προσπάθεια ανολοκλήρωτη.
Κι όμως, η λύση δεν βρίσκεται σε κάποιο άγνωστο ή πρωτόγνωρο μοντέλο. Αποτελεί ευρωπαϊκό κεκτημένο στην Παιδεία. Στη Γαλλία, στη Γερμανία, στην Ιταλία, στην Ισπανία, στην Πορτογαλία, αλλά και στις περισσότερες χώρες της βαλκανικής μας γειτονιάς, οι απολυτήριες εξετάσεις του Λυκείου αποτελούν το βασικό διαβατήριο για την πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Η Ελλάδα παραμένει μια ιδιότυπη εξαίρεση, διατηρώντας έναν μηχανισμό που διαχωρίζει το Σχολείο από τον τελικό σκοπό του.
Η πρόταση για ένα Ακαδημαϊκό Απολυτήριο δεν μπορεί να στοχεύει στην κατάργηση της αξιολόγησης ούτε στην υποβάθμιση των ακαδημαϊκών απαιτήσεων. Αντίθετα, οφείλει να συνδέσει την αξιολόγηση με το ίδιο το Λύκειο, μέσα από απολύτως αντικειμενικές, αξιόπιστες κοινά αποδεκτές, σύγχρονες και αδιάβλητες διαδικασίες. Ένα Σχολείο που αξιολογεί σοβαρά, με ενιαίους κανόνες και διαφάνεια, μπορεί να παράγει ένα Απολυτήριο με πραγματικό κύρος, ικανό να λειτουργήσει ως κοινός εθνικός παρονομαστής για την πρόσβαση στην δημόσια αλλά και την ιδιωτική ανώτατη εκπαίδευση.
Η μετάβαση οφείλει να είναι προσεκτική, σταδιακή και συναινετική. Δεν χρειάζονται εκπαιδευτικές επαναστάσεις που θα αναστατώσουν μαθητές, γονείς και εκπαιδευτικούς. Χρειάζεται μια βελούδινη μεταρρύθμιση που θα επαναφέρει το Λύκειο στο κέντρο της εκπαιδευτικής διαδικασίας και θα αποδώσει αξία στη συνολική προσπάθεια των μαθητών. Στον διάλογο ο οποίος είναι σε εξέλιξη έχουν ήδη κατατεθεί σπουδαίες προτάσεις οι οποίες λαμβάνουν υπόψη τους όλα όσα ακύρωσαν κάθε προηγούμενη προσπάθεια.
Ίσως, τελικά, η μεγάλη εκκρεμότητα της Μεταπολίτευσης να μην είναι η κατάργηση των Πανελλαδικών. Είναι η δημιουργία ενός Λυκείου που θα εμπιστεύεται η κοινωνία και ενός Ακαδημαϊκού Απολυτηρίου που θα ανοίγει, με αξιοπιστία και δικαιοσύνη, τον δρόμο προς το Πανεπιστήμιο. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να εφεύρει το μέλλον. Χρειάζεται να ολοκληρώσει μια μεταρρύθμιση που η Ευρώπη έχει ήδη πραγματοποιήσει.
