Οι σεισμοί στη χώρα μας αποτελούν μια πραγματικότητα που συνοδεύει την ιστορική και γεωλογική μας πορεία. Άλλοτε μικροί, άλλοτε ισχυροί, και κάποιες φορές, ευτυχώς σπάνια ακραίοι, βίαιοι και πολύ καταστροφικοί. Κάθε σεισμός είναι ένα μοναδικό φυσικό γεγονός, με δικές του ιδιότητες και συνέπειες, που αποκαλύπτει δομικές αδυναμίες των σύγχρονων πόλεων και θέτει υπό δοκιμασία την αντισεισμική πολιτική και την ετοιμότητα της χώρας. Η αντισεισμική προστασία δεν μπορεί να είναι στατική∙ απαιτεί συνεχή αναθεώρηση, προσαρμογή στις τεχνολογικές εξελίξεις, κατανόηση της αυξανόμενης πολυπλοκότητας της κοινωνίας και επίγνωση της αδιάκοπης αστικοποίησης.
Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου μου «Ημέρα του Τρόμου – Αφήγημα για σεισμούς, τσουνάμι και ηφαίστεια στη Μεσόγειο» (Εκδόσεις ΟΣΕΛΟΤΟΣ 2026), αξίζει να θυμηθούμε τον ισχυρότερο σεισμό που γνώρισε ποτέ η Μεσόγειος: τον σεισμό της 21ης Ιουλίου 365 μ.Χ. στην Κρήτη, όπως τον περιγράφει ο Ρωμαίος ιστορικός Αμμιανός Μαρκελλίνος (330–392 μ.Χ.). Η αφήγησή του είναι συγκλονιστική.
Ένα πρωινό στην Αλεξάνδρεια, οι κάτοικοι είδαν τη θάλασσα να υποχωρεί απότομα. Τα λιμάνια άδειασαν, ο βυθός έγινε ξηρά. Άνθρωποι περπατούσαν εκεί όπου πριν λίγα λεπτά έπλεαν πλοία, μαζεύοντας ψάρια που σπαρταρούσαν, αστερίες, αχινούς, ακόμη και αντικείμενα από παλιές βυθισμένες βάρκες και αμφορείς. Και τότε συνέβη το αδιανόητο: ένα γιγάντιο κύμα όρμησε με τρομακτική δύναμη και σάρωσε τις ακτές.
Ο Αμμιανός γράφει πως «τρομερή καταστροφή ξέσπασε ξαφνικά σ’ ολόκληρο τον κόσμο… τα κύματα επανήλθαν υπερυψωμένα και όρμησαν πάνω στα νησιά και τις στεριές, ισοπεδώνοντας ό,τι έβρισκαν. . . Πολλά πλοία εκσφενδονίστηκαν πάνω σε στέγες σπιτιών ή μεταφέρθηκαν μίλια μέσα στην ξηρά». Μόνο στην Αλεξάνδρεια υπολογίζεται ότι χάθηκαν περίπου 10.000 άνθρωποι, ενώ συνολικά στις ακτές της Ανατολικής Μεσογείου περισσότεροι από 50.000.
Η Κρήτη όμως φαίνεται πως υπέστη το μεγαλύτερο πλήγμα. Πολλές πόλεις της Κρήτης όπως η Γόρτυνα μετατράπηκαν σε ερείπια. Στη Φαλάσαρνα, μια ακμάζουσα εμπορική πόλη, το λιμάνι ανυψώθηκε σχεδόν επτά μέτρα και βρέθηκε ολόκληρο στη στεριά, νεκρώνοντας την πόλη ως ναυτικό κέντρο. Σήμερα οι επισκέπτες βλέπουν ακόμη τους λίθινους κρίκους όπου έδεναν τα πλοία, μακριά από τη θάλασσα. Σε άλλες περιοχές της Κρήτης σχηματίστηκαν τεράστιες ρωγμές, ενώ κύματα ύψους έως και 12 μέτρων χτύπησαν τις νοτιοδυτικές ακτές.
Η καταστροφή ήταν τέτοια ώστε η ημέρα εκείνη έμεινε γνωστή ως «ημέρα του τρόμου». Η έκταση των ζημιών, από την Αχαΐα και τη Βοιωτία έως την Ήπειρο, την Κόρινθο και Ρόδο, δείχνει πόσο απρόβλεπτος και αμείλικτος μπορεί να γίνει ο σεισμός.
Το γεγονός αυτό, μοναδικό σε ένταση και συνέπειες, υπενθυμίζει ότι σε σεισμογενείς περιοχές όπως η Ελλάδα, ο σχεδιασμός αντισεισμικής προστασίας δεν μπορεί να περιορίζεται στο συνηθισμένο. Τα ακραία σενάρια δεν είναι θεωρητικές υπερβολές∙ είναι πιθανότητες που πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη. Απαιτούνται ριζικές παρεμβάσεις και αλλαγές στον αντισεισμικό σχεδιασμό της χώρας, νέες πολιτικές και μια αντίληψη που θα αντιμετωπίζει τον σεισμό όχι μόνο ως φυσικό φαινόμενο, αλλά ως κοινωνικό, πολιτικό και οικονομικό γεγονός. Η αντισεισμική θωράκιση της χώρας είναι έργο υποδομής υψίστης σημασίας και δεν μπορεί να περιμένει.
