Ο συνδυασμός χαμηλών μισθών και υψηλού κόστους ζωής αποτελεί σήμερα μία από τις σημαντικότερες οικονομικές και κοινωνικές προκλήσεις σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Η περίοδος μετά την πανδημία συνοδεύτηκε από σημαντικές αυξήσεις τιμών, οι οποίες σε αρκετές περιπτώσεις υπερέβησαν την αύξηση των μισθών, δημιουργώντας κοινωνική δυσαρέσκεια.
Στην Ελλάδα, από το 2019 μέχρι σήμερα, ο κατώτατος μισθός αυξήθηκε κατά 41.5% ενώ ο μέσος μισθός πάνω από 30% (κατά την περίοδο 2019-2025). Κατά το ίδιο διάστημα, ο Δείκτης Τιμών Καταναλωτή αυξήθηκε περίπου 20%. Με άλλα λόγια τόσο μέσος όσο και, ακόμα περισσότερο, ο κατώτατος μισθός αυξήθηκαν σε πραγματικούς όρους. Ταυτόχρονα είχαμε και θεαματική μείωση του ποσοστού ανεργίας κατά σχεδόν 10 ποσοστιαίες μονάδες.
Ωστόσο, η εικόνα διαφέρει σημαντικά ανάλογα με τα χαρακτηριστικά κάθε νοικοκυριού. Για έναν χαμηλόμισθο εργαζόμενο που διαμένει σε ενοικιαζόμενη κατοικία, οι πιέσεις είναι συχνά πολύ εντονότερες. Την ίδια περίοδο, οι τιμές των τροφίμων αυξήθηκαν 34% και των ενοικίων κατά 25%. Ωστόσο, στις νέες μισθώσεις, ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά κέντρα, οι αυξήσεις ήταν συχνά σημαντικά υψηλότερες, γεγονός που επιβαρύνει δυσανάλογα τους νέους και τους χαμηλόμισθους ενοικιαστές. Επιπρόσθετα, τους τελευταίους μήνες είχαμε και σημαντική αύξηση της τιμής των καυσίμων. Επειδή οι δαπάνες διατροφής και στέγασης καταλαμβάνουν πολύ μεγαλύτερο ποσοστό του προϋπολογισμού των χαμηλών εισοδημάτων, η πραγματική επιβάρυνση που υφίστανται είναι συχνά μεγαλύτερη από αυτή που αποτυπώνει ο μέσος πληθωρισμός.
Η αντιμετώπιση του προβλήματος μόνο εύκολη δεν είναι, όπως δείχνει και η ευρωπαϊκή εμπειρία. Στο ζήτημα της στέγης, το πρόβλημα είναι κυρίως πρόβλημα ανεπαρκούς προσφοράς κατοικιών προς ενοικίαση. Επομένως, μέτρα που αυξάνουν το διαθέσιμο στεγαστικό απόθεμα – μέσω νέων κατασκευών, ανακαινίσεων κλειστών κατοικιών ή αξιοποίησης αδρανών ακινήτων, αλλά και περιορισμού των βραχυχρόνιων μισθώσεων – μπορούν να συμβάλουν στη συγκράτηση των ενοικίων. Ωστόσο, τα περισσότερα από αυτά τα μέτρα αποδίδουν κυρίως μεσοπρόθεσμα και όχι άμεσα. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι μακροχρονίως η επιβολή ενοικιοστασίου – που προβάλλεται ως λύση από ορισμένες πλευρές – συχνά οδηγεί σε σημαντικές στρεβλώσεις στην αγορά κατοικίας και τελικά λειτουργεί εις βάρος και των ίδιων των ενοικιαστών
Οι διεθνείς τιμές των τροφίμων δεν παρουσιάζουν σήμερα αντίστοιχες αυξήσεις με εκείνες που βιώνουν οι Έλληνες καταναλωτές. Μετά την κορύφωση του 2022, οι διεθνείς τιμές σταθεροποιήθηκαν ή και υποχώρησαν. Αυτό υποδηλώνει ότι μέρος των αυξήσεων στις λιανικές τιμές τροφίμων συνδέεται όχι μόνο με διεθνείς αλλά και με εγχώριους παράγοντες. Ωστόσο, το γεγονός ότι οι μεταβολές των τιμών στις λαϊκές αγορές δεν διαφέρουν αισθητά από εκείνες στα ράφια των super market δείχνει ότι η εξήγηση δεν μπορεί να αναζητηθεί αποκλειστικά στον βαθμό ανταγωνισμού της αγοράς.
Όσον αφορά στην ενέργεια, οι διεθνείς τιμές παραμένουν ιδιαίτερα ευμετάβλητες. Η εμπειρία των τελευταίων ετών δείχνει ότι οι στοχευμένες ενισχύσεις προς τα ευάλωτα νοικοκυριά, όπως αυτές που εφαρμόστηκαν στη χώρα μας, είναι συνήθως αποτελεσματικότερες και κοινωνικά δικαιότερες από οριζόντιες μειώσεις της έμμεσης φορολογίας, οι οποίες τείνουν να ωφελούν περισσότερο τα υψηλότερα εισοδήματα η/και να μην φτάνουν στο σύνολό τους στους καταναλωτές.
Μακροχρονίως, όμως, δεν υπάρχει υποκατάστατο της αύξησης της παραγωγικότητας. Οι χώρες που κατάφεραν να αυξήσουν διατηρήσιμα τους πραγματικούς μισθούς ήταν εκείνες που επένδυσαν στην καινοτομία, στις δεξιότητες, στις επενδύσεις και στην τεχνολογική αναβάθμιση των επιχειρήσεων. Η αύξηση των μισθών μπορεί να διατηρηθεί μόνο όταν στηρίζεται σε αντίστοιχη αύξηση της παραγωγικότητας.
Η αντιμετώπιση του προβλήματος της ακρίβειας και των χαμηλών πραγματικών εισοδημάτων δεν θα προέλθει από ένα μόνο μέτρο. Απαιτείται ένας συνδυασμός πολιτικών που θα περιορίζουν τις πιέσεις στο κόστος ζωής, θα προστατεύουν αποτελεσματικά τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά και, κυρίως, θα επιτρέπουν στην οικονομία να δημιουργεί περισσότερες θέσεις υψηλής παραγωγικότητας. Η αύξηση των επενδύσεων, της παραγωγικότητας και των πραγματικών μισθών αποτελεί ίσως τον μόνο ασφαλή τρόπο για να σπάσει ο φαύλος κύκλος των χαμηλών εισοδημάτων και της ακρίβειας.
