Όταν οι πρώτοι Ουκρανοί πρόσφυγες πέρασαν τα σύνορα μετά τη ρωσική εισβολή του Φεβρουαρίου του 2022, η Πολωνία προβλήθηκε ως το ηθικό ανάχωμα της Ευρώπης. Σήμερα, τέσσερα χρόνια αργότερα, το προσωπείο πέφτει και εμφανίζεται η πραγματική εικόνα. Η κόπωση, ο εθνικισμός και η ακροδεξιά ρητορική επανέρχονται στο προσκήνιο, αποκαλύπτοντας ότι η περιβόητη ευρωπαϊκή αλληλεγγύη είχε όρους, όρια και –τελικά– ημερομηνία λήξης.
Η «γενναιοδωρία» ως πολιτικό αφήγημα
Στις πρώτες ημέρες του πολέμου, η Πολωνία βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της υποδοχής. Σταθμοί τρένων μετατράπηκαν σε κέντρα φιλοξενίας, εθελοντές μοίραζαν τρόφιμα και ρούχα, ενώ η πρόσβαση στην εργασία και την πρόνοια δόθηκε με ταχύρρυθμες διαδικασίες. Η εικόνα αυτή αξιοποιήθηκε επικοινωνιακά ως απόδειξη ενός «ανθρώπινου» και «αλληλέγγυου» ευρωπαϊκού Βορρά.
Μέσα σε λίγους μήνες, σχεδόν ένα εκατομμύριο Ουκρανοί πρόσφυγες προστέθηκαν στα περίπου 1,5 εκατομμύρια Ουκρανών που ήδη ζούσαν στην Πολωνία. Η χώρα έγινε το δεύτερο μεγαλύτερο καταφύγιο προσφύγων στην Ευρώπη, πίσω μόνο από τη Γερμανία. Όμως η υποδοχή αυτή δεν στηρίχθηκε σε μια βαθιά αντιρατσιστική ή διεθνιστική κουλτούρα, αλλά σε μια συγκυριακή πολιτική επιλογή.
Η επιστροφή της πάγιας ξενοφοβίας
Καθώς ο πόλεμος παρατείνεται, η πραγματική ιδεολογική βάση της πολωνικής κοινωνίας επανέρχεται στο προσκήνιο. Τα στοιχεία του ινστιτούτου CBOS είναι αποκαλυπτικά: η θετική στάση απέναντι στους Ουκρανούς πρόσφυγες κατέρρευσε από το 83% το 2022 στο μόλις 30% σήμερα, ενώ το 38% δηλώνει ανοιχτά «αντιπάθεια».
Η υποστήριξη για την υποδοχή νέων προσφύγων περιορίζεται στο 48%, με το 45% να αντιτίθεται έντονα. Σχεδόν οι μισοί Πολωνοί θεωρούν πλέον τα επιδόματα προς τους Ουκρανούς «υπερβολικά γενναιόδωρα», υιοθετώντας τη ρητορική του νέου εθνικιστή προέδρου Κάρολ Ναβρότσκι. Η «φιλοξενία» μετατρέπεται σε λογιστικό βάρος και οι άνθρωποι σε αριθμούς.
Αντιρωσικοί μεν, αλληλέγγυοι υπό όρους
Η Πολωνία παραμένει βαθιά αντιρωσική. Ωστόσο, αυτό δεν μεταφράζεται πλέον σε στήριξη προς την Ουκρανία. Η πλειοψηφία των Πολωνών δηλώνει αντίθετη τόσο στην ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ όσο και στην ΕΕ, ενώ σχεδόν οι μισοί ζητούν μείωση της στρατιωτικής βοήθειας προς το Κίεβο. Η αλληλεγγύη σταματά όταν ακουμπάει τις τσέπες των νοικοκυριών.
Η κόπωση συνοδεύεται από μια ανησυχητική κανονικοποίηση ρατσιστικών συμπεριφορών. Πολλαπλασιάζονται οι καταγγελίες για εκφοβισμό Ουκρανών μαθητών στα σχολεία και για επιθέσεις λεκτικού μίσους σε δημόσιους χώρους. Στο Πσέμισλ, κοντά στα σύνορα, η αφαίρεση ενός μπλε-κίτρινου κασκόλ από χριστουγεννιάτικη αγορά, έπειτα από αντιδράσεις κατοίκων, λειτούργησε ως συμβολική πράξη αποκαθήλωσης της αλληλεγγύης.
Το κλίμα επιβαρύνεται από φιλορωσικές εκστρατείες παραπληροφόρησης, αλλά και από την πρόθυμη υιοθέτησή τους από εθνικιστικούς κύκλους. Κατηγορίες κατά της Ουκρανίας για επιθέσεις με drones, αλλά και η υπόθεση καταζητούμενων Ουκρανών για υποτιθέμενο σαμποτάζ, αξιοποιούνται για να ενισχυθεί η καχυποψία και να νομιμοποιηθεί η καταστολή.
Η ακροδεξιά καθοδηγεί την ατζέντα
Η στροφή αυτή δεν είναι τυχαία. Το ακροδεξιό Konfederacja, που αγγίζει το 16%, μιλά ανοιχτά για «λιποτάκτες» που επιβαρύνουν τον Πολωνό φορολογούμενο. Το εθνικιστικό PiS επαναφέρει ιστορικά τραύματα, όπως τη σφαγή στη Βολυνία, για να καλλιεργήσει εθνικό μίσος. Ο πρόεδρος Ναβρότσκι θέτει «πολιτισμικά κριτήρια» για την ένταξη της Ουκρανίας στην ΕΕ, προωθώντας την προτεραιότητα των Πολωνών σε επιδόματα, υγεία και εκπαίδευση, παρά το γεγονός ότι το 78% των Ουκρανών προσφύγων εργάζεται και συνεισφέρει σημαντικά στο ΑΕΠ.
Υπό την πίεση αυτής της ατζέντας, ακόμη και η κυβέρνηση Τουσκ περιορίζει τα επιδόματα και αυστηροποιεί το καθεστώς διαμονής. Η πρόσβαση στην κοινωνική προστασία τίθεται πλέον υπό όρους, ενώ φοιτητές καλούνται να αποδείξουν γλωσσική επάρκεια και να περάσουν εξετάσεις. Η πολιτική μετατόπιση δείχνει πόσο εύθραυστες είναι οι διακηρύξεις περί των ευρωπαϊκών αξιών.
Ένα ευρύτερο μοτίβο
Η Πολωνία δεν είναι εξαίρεση. Στη Γερμανία, η κυβέρνηση Μερτς συζητά περικοπές παροχών υπό την πίεση της AfD, ενώ εκατοντάδες χιλιάδες Ουκρανοί βρίσκονται στο στόχαστρο. Το μοτίβο είναι κοινό στον ευρωπαϊκό Βορρά: «ανθρωπισμός» στην αρχή, αποκλεισμός στη συνέχεια.
Παρά την παράταση του καθεστώτος προστασίας από την ΕΕ έως το 2027 για 4,3 εκατομμύρια πρόσφυγες, τα ερωτήματα παραμένουν. Όχι μόνο για το πού θα ζήσουν οι εκτοπισμένοι, αλλά και για το τι αξίζει τελικά η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη. Γιατί η περίπτωση της Πολωνίας δείχνει ότι, όταν ο φόβος και ο εθνικισμός επιστρέφουν, οι μάσκες πέφτουν – και οι αξίες αποδεικνύονται αναλώσιμες.
Διαβάστε επίσης:
Απόσυρση των Εμιράτων από την Υεμένη εν μέσω ρήγματος με τη Σαουδική Αραβία
Παλαιστίνη: Ένα διαρκές έγκλημα χωρίς τιμωρία
Ο συντηρητικός εκλεγμένος Πρόεδρος της Ονδούρας, στερείται την απόλυτη πλειοψηφία στο Κογκρέσο
