Ξημερώσαμε στο 2026 με την εισβολή σε μια κυρίαρχη χώρα και την απαγωγή του προέδρου της. Οι ΗΠΑ εισέβαλαν στη Βενεζουέλα και απήγαγαν τον πρόεδρο Νικολάς Μαδούρο. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αποφάσισε και εκτέλεσε! Χωρίς προσχήματα, χωρίς στοιχειώδη νομιμοποίηση –έστω και για τα μάτια- χωρίς αναλύσεις και επικλήσεις δικαίου. Με τη ρητορεία του αρπακτικού και τη σιγουριά του ισχυρού εξέπεμψε το μήνυμα της νέας εποχής: «ναι, υπάρχει το δικό μου δίκαιο, η δική μου ηθική, το δικό μου μυαλό. Δεν χρειάζομαι το διεθνές δίκαιο». Και αφού είναι έτσι, ακόμα και η Γροιλανδία –όχι μόνο χώρες της Νότιας Αμερικής αλλά και της ΕΕ- εμπίπτουν στο «δικό μου δίκαιο».
Οι αντιδράσεις διεθνώς στην κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου από τον Τραμπ ήταν υποτονικές. Και δεν αναφέρομαι σε ακραίες και άφρονες δηλώσεις υποταγής και εξάρτησης, όπως αυτή του έλληνα πρωθυπουργού (δεν είναι η στιγμή να σχολιάσουμε τη νομιμότητα των ενεργειών»), στις οποίες θα επανέλθω. Αναφέρομαι και στις δηλώσεις της ηγεσίας της ΕΕ και των ηγεσιών των κρατών-μελών που τουλάχιστον η Γροιλανδία λειτούργησε κάπως αφυπνιστικά. Το επιχείρημα ότι ο Μαδούρο είναι δικτάτορας αποτέλεσε την άμμο για να κρύψει η ΕΕ-στρουθοκάμηλος το κεφάλι της βαθιά μέσα. Ο ίδιος βέβαια ο Τραμπ τα πετρέλαια της Βενεζουέλας επικαλέστηκε. «Τα θέλω» είπε ως άλλος αποικιοκράτης, νέας κοπής φυσικά, και βομβάρδισε το Καράκας, εισέβαλε, σκότωσε, απήγαγε, έφυγε!
Από όσα διάβασα όλο αυτό το διάστημα –τα περισσότερα με μεγάλη ωφέλεια- στέκομαι σε λίγα μόλις λόγια της Καρόλα Τσάβεζ, βουλευτή και μέλος του κυβερνώντος Ενωμένου Σοσιαλιστικού Κόμματος της Βενεζουέλας, που απομόνωσα από την αποκλειστική –καταπληκτική- συνέντευξη-ποταμό που παραχώρησε στον Πάνο Χαρίτο και το nonpapers.gr: «[…] υπάρχει μια συναισθηματική πληγή και μια ηθική πληγή. Η πόλη μας βομβαρδίστηκε. Η πόλη μας, η πρωτεύουσά μας. Δεν είναι μόνο μια πρωτεύουσα, […], νομίζω είναι ίδιο για όλους τους ανθρώπους όπως η πόλη σας για εσάς στην Αθήνα. […]. Η σημασία του να είσαι από το Καράκας για εμάς είναι ότι εδώ γεννήθηκε ο Σιμόν Μπολιβάρ». Αυτό το «η πόλη μας, η πρωτεύουσά μας, ο Σιμόν Μπολιβάρ», είναι ο ορισμός θεωρώ της εθνικής ανεξαρτησίας και κυριαρχίας. Η πρωτεύουσα, ως πραγματικός και συμβολικός τόπος της ιστορίας και της ελευθερίας μιας χώρας. Η βεβαιότητα της εφαρμογής της διεθνούς νομιμότητας που διασφαλίζει την κυριαρχία ενός κράτους, όπως πιστοποιούνται στην πρωτεύουσα με τα κτίρια εξουσίας, με τα ιστορικά σύμβολα ιστορίας και ταυτότητας ενός έθνους. Ο απροσχημάτιστος βομβαρδισμός της λοιπόν σηματοδοτεί συναισθηματική και ηθική πληγή για τον λαό της Βενεζουέλας, αλλά και ηθικό πλήγμα στις μεταπολεμικές βεβαιότητες.
Ρωγμή ή συνέχεια στη μεταπολεμική Ιστορία;
Ο μεταπολεμικός κόσμος, πάνω στα ερείπια του πιο φονικού πολέμου που γνώρισε η ανθρωπότητα (Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος), οικοδόμησε ένα άλλο σύστημα αξιών που σηματοδοτήθηκε με την ίδρυση του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών και τη Χάρτα του. Το διεθνές δίκαιο αποτέλεσε το μείζον όπλο εγκαθίδρυσης μιας «δίκαιης, οικουμενικής τάξης», ένα δίκαιο-πλαίσιο για την όσο το δυνατόν πιο ειρηνική συνύπαρξη των κρατών. Θα έλεγα ότι πρόσφερε ένα όπλο και στα χέρια των πιο αδύναμων κρατών. Κυρίως όμως αποτέλεσε τη βάση για την εμπέδωση άλλων νοοτροπιών και συνειδήσεων. Η επίκληση του διεθνούς δικαίου από τα κράτη και τους λαούς αποτέλεσε μια οιονεί βεβαιότητα ότι η Ειρήνη είναι δικαίωμα, ανοικτό δικαίωμα προς διεκδίκηση και των πιο ανίσχυρων λαών –η Ειρήνη δεν είναι ανάπαυλα από τους πολέμους που θέλουν οι ισχυροί. Είναι οικουμενικό δικαίωμα.
Θα ήταν ωστόσο υποκρισία να θεωρήσουμε ότι το διεθνές δίκαιο δεν καταπατήθηκε, ότι δεν έγιναν πόλεμοι, ότι το δίκαιο του ισχυρού δεν επικράτησε πλείστες όσες φορές. Τα παραδείγματα πολλά, και στην περιοχή μας (Κύπρος) αλλά και στην Ευρώπη, οπωσδήποτε παντού στον κόσμο. Θα ήταν αφέλεια επίσης να θεωρήσουμε ότι το διεθνές δίκαιο –όπως και το εθνικό δίκαιο άλλωστε- υπερίπταται. Ότι ο ΟΗΕ είναι πάνω από κράτη και ότι ισχυρά και ανίσχυρα κράτη έχουν την ίδια δύναμη να κρατάνε το όπλο του δικαίου στα χέρια τους. Τα παραδείγματα «καπελώματος» του ΟΗΕ από τα ισχυρά κράτη (ΗΠΑ και δορυφόροι τους), ο παραμερισμός του διεθνούς δικαίου από τους ισχυρούς για να «μετατρέψουν το συμφέρον τους σε δικαίωμα» είναι τόσα πολλά ώστε να μην επιτρέπουν καμιά αφέλεια. Για την Κύπρο, τα Βαλκάνια (Γιουγκοσλαβία), για το Βιετνάμ, για το Ιράκ, για το Αφγανιστάν, για την Παλαιστίνη, για πάρα πολλές περιοχές ο πόλεμος δεν τελείωσε πριν από 80 χρόνια. Μόλις πριν από μερικά χρόνια ή είναι ακόμα εδώ.
Όμως –και εδώ είναι το μεγάλο όμως- η παραδοχή ότι το διεθνές δίκαιο παραβιάζεται ή περιθωριοποιείται ή ανακαλείται κατά το δοκούν δεν αναιρούσε τη βεβαιότητα ότι η Ειρήνη είναι δικαίωμα των λαών, ότι η ανεξαρτησία και η κυριαρχία των κρατών απαράβατη προϋπόθεση ειρηνικής συνύπαρξης, σεβασμού και κανονικότητας. Ότι αυτή πρέπει να είναι η διαρκής διεκδίκηση. Ο πόλεμος ή παραβίαση του διεθνούς δικαίου ήταν μη κανονικότητα, ακόμα και όταν έτεινε να γίνει τέτοια. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι με όπλο αυτή τη διεκδίκηση στην Ευρώπη, στις ΗΠΑ και αλλού αναπτύχθηκε ένα μεγάλο ειρηνιστικό κίνημα. Αυτό το κίνημα στο οποίο ηρωική μορφή ήταν ο Γρηγόρης Λαμπράκης, κίνημα το οποίο απέτρεψε την εγκατάσταση των αμερικανικών πυρηνικών στη Γερμανία, που συγκρότησε ένα μεγάλο κίνημα στις ΗΠΑ αλλά και την Ευρώπη για το Βιετνάμ, αυτό το κίνημα που έπιασε το νήμα –έστω και ξεφτισμένο- για τη γενοκτονία στη Γάζα και δεν επέτρεψε στα κράτη να ακολουθήσουν συλλήβδην ή χωρίς προβλήματα τον εγκληματία πολέμου Νετανιάχου. Η απόφαση άλλωστε του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου επιβεβαίωσε την κανονικότητα,
Η εισβολή λοιπόν του Ντόναλντ Τραμπ στη Βενεζουέλα δεν συνιστά ρήξη από αυτή την άποψη. «Εξαιρέσεις» πολλές, ώστε να αντέξουμε άλλη μία. Άλλωστε σκηνές βαθιά ιμπεριαλιστικού συμβολισμού, όπως η παρακολούθηση της απαγωγής Μαδούρο από τη βίλα του στην Καλιφόρνια, έγιναν και στο παρελθόν. Και μάλιστα από τα «καλύτερα παιδιά», τον Μπαράκ Ομπάμα όταν παρακολουθούσε από το σπίτι του τη δολοφονία του Μπιν Λάντεν -έστω και αν ο τελευταίος ήταν ένας διεθνής τρομοκράτης. Για την επίδειξη δύναμης μιλάμε!
Όμως στην περίπτωση Τραμπ υπάρχει μια επικίνδυνη, σημαντική μετατόπιση: η πλήρης αδιαφορία για το διεθνές δίκαιο. «Το δίκαιο είμαι εγώ». Δεν του χρειάστηκε καν «καπέλωμα» του ΟΗΕ με τη συμβολή των πρόθυμων συμμάχων, δεν χρειάστηκε τη στοιχειώδη, ακόμα και προσχηματική νομιμοποίηση. «Τα πετρέλαια» είπε και με απίστευτο κυνισμό γύρισε τη σελίδα της ανθρωπότητας. Η ρήξη λοιπόν συνίσταται στο γεγονός ότι η Ειρήνη, η ανεξαρτησία και η κυριαρχία δεν είναι δικαίωμα, όπως ορίζεται από τον Χάρτη του ΟΗΕ. Είναι πια το «δίκαιο του ισχυρού».
Η ρήξη όμως δεν αφορά μόνο τον πρόεδρο των ΗΠΑ. Αφορά τη διεθνή κοινότητα. Αν σταθούμε μόνο στη δική μας περιοχή, την ΕΕ, οι αντιδράσεις έγιναν πιο ηχηρές μόνο όταν τέθηκε ζήτημα Γροιλανδίας. Όμως το «έδαφος» άσκησης της εξουσίας του Ντόναλντ Τραμπ –και όχι μόνο- στην ευρωπαϊκή ήπειρο έχει διευρυνθεί εδώ και πολύ καιρό, με αποκορύφωση αυτής της διαδικασίας τον πόλεμο της Ρωσίας εναντίον της Ουκρανίας και την πλήρη αδυναμία της ΕΕ να αναλάβει τον απόλυτο έλεγχο μιας «ευρωπαϊκής ειρηνικής διαδικασίας». Και σε αυτό το σημείο αξίζει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση. Η ΕΕ ξεπέρασε αλόγιστα και ιδιοτελώς το δικό της συμβόλαιο. Αυτό το μεταπολεμικό συμβόλαιο που αποτέλεσε τη βάση της Ένωσης, ειρήνη και ευημερία, ισότητα και δικαιώματα. Ένα συμβόλαιο όπου η ευημερία θυσιάστηκε στον κανόνα της δημοσιονομικής σταθερότητας και η ειρήνη στη σκοπιμότητα του πολέμου. Η ΕΕ έχει πυροβολήσει τα ίδια της τα πόδια. Η επιβολή του 5% των εξοπλισμών από τον Τραμπ μέσω ΝΑΤΟ συνιστά την οριστική άρση της ίδιας της ταυτότητας της Ευρώπης (αυτής που της επέτρεπε να διατηρεί μια κάποια συνοχή σε επίπεδο λαών), αλλά και της όποιας γεωπολιτικής της διαπραγματευτικής αξίας. Η ΕΕ, στο όνομα της αυτοδυναμίας από τις ΗΠΑ, έχει υποταγεί όσο ποτέ στον Τραμπ και τις ΗΠΑ. Ο Τραμπ διαφεντεύει την «ειρήνη» σύμφωνα με τη δική του ηθική και σε συνεννόηση με τον Πούτιν επί ευρωπαϊκού εδάφους. Η ΕΕ έχει αποδεχτεί το «δίκαιο του ισχυρού» σε βάρος των λαών της, και της ίδιας της ύπαρξής της ως Ενωμένη Ευρώπη.
Και εμείς…
«Δεν είναι η στιγμή να σχολιάσουμε τη νομιμότητα των ενεργειών», Κυριάκος Μητσοτάκης για την εισβολή στη Βενεζουέλα και την απαγωγή Μαδούρο. Το «διεθνές δίκαιο δεν είναι πια το κριτήριο για τα κράτη», Νίκος Δένδιας, υπουργός Εθνικής Άμυνας. «Μέχρι τώρα στην Ευρώπη και την Ελλάδα ήμασταν σε ανεμελιά κάτω από την ομπρέλα των ΗΠΑ», Ντόρα Μπακογιάννη πρώην υπουργός Εξωτερικών. Και δεν παραθέτω δηλώσεις κατώτερες οποιουδήποτε σχολιασμού, όπως του Γεωργιάδη, του Βορίδη και άλλων.
Η Ελλάδα για πρώτη φορά στη μεταπολιτευτική ιστορία της γυρίζει βίαια σελίδα. Το διεθνές δίκαιο δεν αποτελεί πια το σημαντικότερο όπλο στα χέρια της χώρας για την ανεξαρτησία, την κυριαρχία, την ασφάλειά της. Αυτό συνιστά ρήξη και βαθιά τομή στην παράδοση και τις παραδοχές σε εθνικό επίπεδο της χώρας μας. Μια εύκολη, αυτονόητη και νόμιμη εξήγηση μας οδηγεί στη διαπίστωση ότι η Ελλάδα της Δεξιάς είναι πλήρως υποταγμένη στη βούληση των ΗΠΑ, στο «δίκαιο του Τραμπ». Και είναι μια εξήγηση που έτσι κι αλλιώς παραπέμπει στην πλήρη εξάρτηση από τις ΗΠΑ που διαχρονικά η Δεξιά είχε ως σημείο αιχμής της εξωτερικής της πολιτικής. Άλλωστε η κ. Μπακογιάννη ήταν και πάλι αποκαλυπτική: «πέρασε η εποχή που το Στέιτ Ντιπάρντμεντ έπαιρνε ένα τηλέφωνο τους απέναντι», και εμείς μένουμε με την απορία γιατί τότε κάναμε τόσο θηριώδη εξοπλιστικά προγράμματα (αγορές του αιώνα κλπ) αφού όλα ήταν θέμα ενός τηλεφώνου; Αυτό αλλιώς ονομάζεται κυνισμός και αλαζονεία απέναντι στην ιστορία αυτής της χώρας αλλά και τις θυσίες των πολιτών για τα εξοπλιστικά.
Αυτό όμως είναι το ένα επίπεδο ανάλυσης αυτής της στροφής. Το άλλο επίπεδο είναι ότι η Δεξιά εγκαταλείπει χωρίς προσχήματα πλέον το δικαίωμα της χώρας μας στην Ειρήνη. Σε αυτή την επίπονη διαδικασία της διπλωματίας, των αρχών και του διεθνούς δικαίου για Ειρήνη. Η Δεξιά αποδέχεται πλήρως το «δίκαιο του ισχυρού» και καθιστά τον πόλεμο αναγκαιότητα. Όχι τον πόλεμο για την υπεράσπιση της πατρίδας –όπως είναι αυτονόητο- αλλά τον πόλεμο με τους ισχυρούς και για τους ισχυρούς. Τον πόλεμο ως νέα ελληνική γραμμή, τα «φέρετρα» και τις «αποστολές από το Γιβραλτάρ μέχρι τον Ινδικό» ή και την Ουκρανία. Και εδώ ο δημοκρατικός κόσμος της χώρας οφείλει να αντιδράσει. Το «δόγμα του στρατηγικού εταίρου» -Ισραήλ- δεν είναι δόγμα υπεράσπισης της Ελλάδας απέναντι στον αναθεωρητισμό της Τουρκίας. Είναι δόγμα πολέμου, είναι μια άλλη «μεγάλη ιδέα» που δένει την Ελλάδα με συμφέροντα που δεν είναι δικά της, και μάλιστα με καταρράκωση των αρχών και της ηθικής που βασίζονταν στο διεθνές δίκαιο. Απέναντι στον αναθεωρητισμό της Τουρκίας η προβολή του «δίκαιου του ισχυρού» δεν απαντά στο εθνικό συμφέρον. Τροφοδοτεί τους αναθεωρητισμούς.
* Η Σία Αναγνωστοπούλου είναι ιστορικός και αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, αλλά και βουλευτής της Νέας Αριστεράς.
