Συνήθως στο τέλος του χρόνου κάνουμε μία ανασκόπηση των όσων συνέβησαν την προηγούμενη χρονιά. Το 2025 όμως έκλεισε μισός αιώνας από τότε που η Τουρκία άρχισε να αμφισβητεί το σύνολο των διευθετήσεων που έχουν γίνει μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Σε αυτά τα 50 χρόνια η κατάσταση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις επιδεινώθηκε σοβαρά.
Στο μέτωπο της Κύπρου δεν υπάρχει κάποια ανατροπή των δεδομένων της εισβολής του 1974 εις βάρος του Ελληνισμού. Στο μέτωπο της Ελλάδας η Τουρκία όχι μόνον δεν έχει σταματήσει αλλά έχει αφηνιάσει. Ξεκίνησε με αμφισβήτηση κυριαρχικών δικαιωμάτων και ορίων των ζωνών διοικητικών αρμοδιοτήτων το 1974-75 στο Αιγαίο. Προχώρησε σε αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας σε μικρά νησιά το 1996 και αργότερα και σε μεγάλα νησιά του Αιγαίου. Διακινεί επισήμως από το 2011 χάρτες με τα ελληνικά νησιά να βρίσκονται εντός της περιοχής που φιλοδοξεί να ελέγχει. Διεκδικεί όλη την ελληνική υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ στην ανατολική Μεσόγειο.
Προχώρησε το 2019 σε μία εξωφρενική συμφωνία θαλάσσιας οριοθετήσεως με τη Λιβύη που παραβιάζει και το δίκαιο της θάλασσας και τη γεωγραφία και τη λογική. Επιλέγει να κάνει πράξη το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας». Έφτασε το τριήμερο της Καθαράς Δευτέρας του 2020 να επιχειρήσει να αποσταθεροποιήσει πολιτικά την Ελλάδα με μαζική παράνομη εισροή μεταναστών.
Το συμπέρασμα είναι αυτονόητο. Χρειαζόμαστε μια νέα στρατηγική που θα μας καθοδηγήσει στις επόμενες δεκαετίες για να αντιμετωπίσουμε ένα πολύ πιο επικίνδυνο αντίπαλο εν συγκρίσει προς αυτόν το 1974-75. Για να καταλήξουμε στη νέα αυτή στρατηγική χρειάζεται να λάβουμε σοβαρά υπ’ όψιν ότι σε πολλά σημεία έχουμε ριζική αλλαγή των δεδομένων εν συγκρίσει προς το 1974. Επί παραδείγματι, η διαμάχη για τα όρια των νατοϊκών στρατηγείων που μας ταλάνιζε επί δεκαετίες μετά την επανένταξή μας στο ΝΑΤΟ, είναι πλέον παρωχημένη. Αντιθέτως, έχει δημιουργηθεί ένα καινούργιο μείζον θέμα, το μεταναστευτικό. Πιο συγκεκριμένα τα νέα δεδομένα έχουν ως ακολούθως:
Το τέλος των «πετρελαίων του Αιγαίου»: Η διαμάχη για την υφαλοκρηπίδα του Αιγαίου ξεκίνησε το 1974 από το πετρέλαιο. Σήμερα ουδείς σκέφτεται να ψάξει για υδρογονάνθρακες στο Αιγαίο. Ο πραγματικός πλούτος του Αιγαίου είναι το φυσικό του περιβάλλον (που φέρνει και τον τουρισμό).
Η βαρύνουσα σημασία της ΑΟΖ στο Αιγαίο: Στο Αιγαίο μεγαλύτερη σημασία από την υφαλοκρηπίδα έχει πλέον η ΑΟΖ. Οι λόγοι είναι δύο. Αφ’ ενός είναι η άμεση ανάγκη περιβαλλοντικής προστασίας που προσφέρεται μόνον μέσω του θεσμού της ΑΟΖ. Αφ’ ετέρου είναι τα θαλάσσια αιολικά πάρκα δηλαδή το μέλλον στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Ένα θαλάσσιο αιολικό πάρκο έχει κατά μέσον όρο 150-200 ανεμογεννήτριες. Με το υπάρχον νομικό καθεστώς τέτοια πάρκα μπορούν να χωροθετηθούν μόνον εντός των χωρικών υδάτων δηλαδή στα 6 ν.μίλια. Ένα δάσος θαλάσσιων ανεμογεννητριών σε άμεση γειτνίαση με τα νησιά θα προκαλεί σοβαρή οπτική όχληση. Τα πάρκα ανεμογεννητριών πρέπει να βρίσκονται πέραν των χωρικών υδάτων, στην ΑΟΖ.
Η σημασία της υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ στην ανατολική Μεσόγειο: Η πιθανότητα ανακαλύψεως κοιτασμάτων υδρογονανθράκων έχει αναδείξει τη σημασία της υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ στην ανατολική Μεσόγειο που δεν μας απασχολούσε ως θέμα το 1974. Αυτό θέτει και μία νέα, εξαιρετικά σημαντική παράμετρο: εμπλέκονται άμεσα και τρίτα κράτη πέραν της Τουρκίας. Μπορούμε να συνεννοηθούμε με αυτά τα κράτη είτε για συμφωνίες (π.χ. οριοθετήσεις) είτε για προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο.
Εκμετάλλευση της υφαλοκρηπίδας και πέραν των υδρογονανθράκων: Οι προοπτικές για εκμετάλλευση της υφαλοκρηπίδας δεν περιορίζονται μόνον στους υδρογονάνθρακες. Στον βυθό και στο υπέδαφος υπάρχουν πολύτιμα μέταλλα. Είναι θέμα χρόνου η τεχνολογία να καταστήσει εφικτή την εκμετάλλευσή τους. Επομένως, η ελληνοτουρκική διαμάχη για την υφαλοκρηπίδα δεν τελειώνει το 2050, οπότε θεωρητικώς σταματά η χρήση υδρογονανθράκων στην παραγωγή ενέργειας. Θα συνεχιστεί για τα μεταλλεύματα του βυθού.
Η θετική για την Ελλάδα αλλαγή των κανόνων του διεθνούς δικαίου: Το 1974 υπήρχε μεγάλη ρευστότητα στους κανόνες του δικαίου της θάλασσας. Είχε μόλις αρχίσει τις εργασίες της η Τρίτη Συνδιάσκεψη του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας. Κάποια κράτη είχαν χωρικά ύδατα 3 ν.μιλίων και κάποια άλλα 200 ν.μιλίων. Δεν ήταν σαφές εάν το δικαίωμα στην υφαλοκρηπίδα εξαρτάτο από το βάθος, από τη γεωμορφολογία του βυθού ή από την απόσταση από τις ακτές. Η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας του 1982 τα άλλαξε όλα αυτά. Καθιερώθηκε ο θεσμός της ΑΟΖ. Η αιγιαλίτιδα ζώνη των 12 ν.μιλίων κατέστη καθολικός κανόνας. Μοναδικό πλέον κριτήριο για να διεκδικήσει ένα κράτος δικαιώματα επί της υφαλοκρηπίδας του είναι η απόσταση από τις ακτές έως τα 200 ν.μίλια.
Δεν είναι πλέον τόσο σημαντικό να υπογράψει η Τουρκία τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας: Σήμερα είναι περιορισμένης σημασίας η άρνηση υπογραφής από την Τουρκία της Συμβάσεως του 1982 για το Δίκαιο της Θάλασσας. Από το 1994 που ετέθη εν ισχύι η Σύμβαση, οι κανόνες της άρχισαν να συγκλίνουν με αυτούς του εθιμικού δικαίου σε σημείο που μετά από 30 και πλέον χρόνια έχουν περίπου το ίδιο περιεχόμενο. Αυτό επισημαίνουν διαρκώς οι αποφάσεις διαφόρων διεθνών δικαιοδοτικών οργάνων. Επομένως, η Τουρκία δεσμεύεται από τους εθιμικούς κανόνες του διεθνούς δικαίου. Η Άγκυρα το γνωρίζει και πλέον ισχυρίζεται ότι εφαρμόζει το διεθνές δίκαιο. Επικεντρώνεται στη διαφορετική ερμηνεία των κανόνων του και όχι στην άρνησή τους.
Η θετική για την Ελλάδα νομολογία: Το 1974 είχαμε μόνον μία υπόθεση δικαστικής οριοθετήσεως υφαλοκρηπίδας. Το 2025 έχουμε περίπου 30 υποθέσεις θαλασσίων οριοθετήσεων από διεθνή δικαστήρια. Έχει δημιουργηθεί συγκεκριμένη μεθοδολογία τριών σταδίων για θαλάσσιες οριοθετήσεις που ακολουθείται πλέον πιστά από όλα τα δικαστήρια. Είναι επίσης νομολογιακός κανόνας ότι τα νησιά κατ’ αρχήν δικαιούνται υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Μόνον σε ελάχιστες περιπτώσεις (και λόγω εξαιρετικών γεωγραφικών συνθηκών) τα δικαστήρια δεν έδωσαν δικαιώματα επί υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ σε κάποια πολύ μικρά και απομακρυσμένα νησιά (πάντα δίνουν όμως χωρικά ύδατα 12 ν.μιλίων). Το ερώτημα δεν είναι πλέον εάν τα νησιά έχουν υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ αλλά πόση υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ έχουν. Όλες αυτές οι νομικές εξελίξεις δείχνουν ότι είναι ουτοπικό να πιστεύουμε πως οι Τούρκοι θα δεχθούν προσφυγή σε διεθνές δικαιοδοτικό όργανο για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας.
Η αύξηση των τουρκικών διεκδικήσεων: Στα χρόνια μετά το 1974 η Τουρκία αυγάτισε τις διεκδικήσεις της. Από έξι θέματα που είχε θέσει μέχρι το 1978, έχει προσθέσει άλλα τρία που πλέον αμφισβητούν ευθέως την ελληνική κυριαρχία. Ας ξεπεράσουμε την ψευδαίσθηση ότι η συγκεκριμένη αμφισβήτηση ετέθη για διαπραγματευτικούς λόγους και θα αποσυρθεί, εάν καταλήξουμε σε συναινετική λύση στην αύξηση των χωρικών υδάτων και στην οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας. Εδώ και χρόνια είναι κοινός τόπος για το τουρκικό πολιτικό σύστημα και σταθερά της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής ότι κάποια από τα ελληνικά νησιά στο Αιγαίο τους ανήκουν.
Η αλλαγή των δημογραφικών δεικτών της Τουρκίας: Από το 1923 και τη δημιουργία της σύγχρονης Τουρκίας, ο πληθυσμός της χώρας διαρκώς αυξανόταν. Για πρώτη φορά μετά το 2017 ο δείκτης γονιμότητας πέφτει με δραματική ταχύτητα κάτω από το όριο αναπληρώσεως του πληθυσμού. Βεβαίως, η Τουρκία εξακολουθεί να έχει πολύ νεανικό πληθυσμό αλλά οι προβολές στο μέλλον που έδειχναν την Τουρκία να συνεχίζει να αυξάνεται πληθυσμιακά είναι πλέον παρελθόν.
Η Τουρκία ως περιφερειακή δύναμη (που θεωρεί ότι είναι αυτοκρατορία): Οι Τούρκοι αντιλαμβάνονται πλέον τη χώρα τους ως περίπου αντίστοιχη της Γερμανίας ή της Γαλλίας από πλευράς στρατηγικής ισχύος. Συμπεριφέρονται ως συνεχιστές μίας αναβιωμένης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που είναι επικυρίαρχος της περιοχής.
Το μειωμένο τουρκικό ενδιαφέρον για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις: Η Τουρκία του 1974 έβλεπε τη θέση της στο διεθνές σύστημα μέσα από τη διασύνδεσή της με τη Δύση. Σε αυτό το πλαίσιο, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις είχαν προτεραιότητα στην άσκηση της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής. Μετά την ανάρρηση του Ερντογάν στην εξουσία, η Τουρκία ανέπτυξε δικές της ανεξάρτητες περιφερειακές στρατηγικές σε Μέση Ανατολή, Ασία, Αφρική. Οι σχέσεις με την Ελλάδα είναι ένα από τα πολλά μέτωπα. Πλέον είναι χαρακτηριστική η άγνοια επιμέρους πτυχών των ελληνοτουρκικών σχέσεων από διπλωμάτες αλλά και πανεπιστημιακούς. Έχουμε πάψει να τους απασχολούμε ως ζωτικό θέμα και δεν ασχολούνται με λεπτομέρειες. Επιθυμούν μία αδρή διευθέτηση των ελληνοτουρκικών βασισμένη στην ισχύ και στο θράσος του ισχυρού έναντι του θεωρούμενου ως αδύναμου.
Το Ισραήλ ως αντίπαλος της Τουρκίας: Τουλάχιστον για όσον καιρό θα είναι ο Ερντογάν στην εξουσία, ο πλέον υπολογίσιμος και σοβαρός αντίπαλος της Τουρκίας στην ανατολική Μεσόγειο θα είναι το Ισραήλ και όχι ο Ελληνισμός σε Ελλάδα και Κύπρο. Αυτό μπορεί όμως να αλλάξει, όταν φύγει ο Ερντογάν από τα πράγματα.
Καλούμαστε πλέον να σκεφτούμε τη θέση της χώρας μας με γείτονα μία Τουρκία που θεωρεί ότι είναι η επικυρίαρχος δύναμη στην περιοχή. Κάποιοι θεωρούν ότι δεν μπορούμε να σταθούμε απέναντί της. Είναι καλύτερο «να τα βρούμε μαζί τους», διότι τα πράγματα μόνον χειρότερα μπορεί να είναι για εμάς στο μέλλον. Συμβιβασμός, όμως, όπως τον αντιλαμβάνονται οι Τούρκοι σημαίνει τη μετατροπή της Ελλάδας σε δορυφόρο της Τουρκίας. Θα μπορούσε να προκύψει σε περίπτωση που η ελληνική πλευρά έβγαινε κατά κράτος ηττημένη μετά από πόλεμο. Δεν ανταποκρίνονται όμως στην πορεία που αποφασίσαμε να ακολουθήσουμε ως ελεύθερο έθνος με την επανάστασή μας πριν από περισσότερα από 200 χρόνια.
- Ο Άγγελος Συρίγος είναι Καθηγητής Διεθνούς Δικαίου και Εξωτερικής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Βουλευτής ΝΔ στην Α΄ Αθηνών
