Τα τελευταία χρόνια, μετά το τέλος των μνημονίων, οι οικονομικές εξελίξεις επηρεάστηκαν θετικά από τρεις κυρίως παράγοντες. Ο πρώτος ήταν η συμφωνία για το χρέος που πέτυχε η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ. Η συμφωνία εξασφάλισε μείωση των δαπανών εξυπηρέτησης του χρέους και έναν «διάδρομο» σταθερότητας και ασφάλειας σε ό,τι αφορά στη βιωσιμότητά του, τουλάχιστον μέχρι το 2032. Ο δεύτερος θετικός παράγοντας ήταν το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, το οποίο εξασφάλισε σημαντικούς πόρους για επενδύσεις. Παρόλο που οι πόροι κατανεμήθηκαν άνισα και ο σχεδιασμός ήταν προβληματικός, υπολογίζεται ότι ένα σημαντικό ποσοστό της μεγέθυνσης των τελευταίων χρόνων, ίσως και το μισό, οφείλεται στον παράγοντα αυτόν. Ο τρίτος παράγοντας ήταν ο πληθωρισμός. Οι συνέπειες ήταν αρνητικές για τους εργαζόμενους και τα λαϊκά νοικοκυριά, αλλά πρόσκαιρα λειτούργησε θετικά για την κυβέρνηση. Δεδομένου ότι η κυβέρνηση δεν έκανε κάποια τιμαριθμική αναπροσαρμογή των συντελεστών φόρου, όπως θα έπρεπε ούτε μείωσε τον ΦΠΑ, φορολόγησε πλασματικά εισοδήματα εξασφαλίζοντας μεγάλα πλεονάσματα και λογιστική μείωση του χρέους ως ποσοστό του ΑΕΠ.
Το τέλος της ανοχής και του Ταμείου Ανάκαμψης
Ωστόσο, η «επιστροφή στη κανονικότητα», όπως χαρακτηρίστηκε αυτή η συνθήκη, αποδεικνύεται εύθραυστη και οι αλκυονίδες ημέρες φαίνεται πως εξαντλούνται πρόωρα. Η κυβέρνηση εκμεταλλεύτηκε τον πληθωρισμό για πρόσκαιρα πολιτικά οφέλη, χωρίς να προστατεύσει τα θύματα της ακρίβειας. Οι λαϊκές τάξεις έδειξαν ανοχή. Όμως τώρα, φτάνοντας στα όρια των αντοχών τους, συνειδητοποιούν τις συνέπειες και λένε «δεν πάει άλλο». Η ακρίβεια δεν διαβρώνει μόνο την αγοραστική δύναμη μισθών και συντάξεων, διαβρώνει και αυτή την εύθραυστη «κανονικότητα». Οι αγρότες πιθανότατα αποτελούν μόνο την αρχή.
Η κοινωνία πληρώνει και ένα δεύτερο στοιχείο της κυβερνητικης πολιτικής. Και αυτό είναι ότι ανάλωσε πόρους και χρόνο σε εφήμερους στόχους, με ταξικά, μονόπλευρα αποτελέσματα. Τώρα που το Ταμείο Ανάκαμψης εξαντλείται, αποκαλύπτεται πως ο κυβερνητικος βασιλιάς ήταν γυμνός. Οι ρυθμοί αύξησης των επενδύσεων και μεγέθυνσης του ΑΕΠ πέφτουν κατακόρυφα με την εξάντληση των ευρωπαϊκών πόρων. Τέλος, η ρύθμιση για το χρέος συνεχίζει να ασκεί τη θετική της επίδραση, αλλά όσο η χώρα δεν θωρακίζεται με ένα βιώσιμο και ανθεκτικό οικονομικό μοντέλο, ο χρόνος έχει αρχίσει, κι εδώ, να μετρά αντίστροφα.
Τα στοιχεία που τεκμηριώνουν τις παραπάνω διαπιστώσεις αποτυπώνονται στον πολυετή Κρατικό Προϋπολογισμό και επιβεβαιώνονται από διεθνείς οργανισμούς. Συγκεκριμένα, η μεγέθυνση του ΑΕΠ μετά το 2026, οπότε και λήγει το Ταμείο Ανάκαμψης, πέφτουν στο 1,7% το 2027, 1,6% το 2028 και 1,3% το 2029. Σε αυτό το τελευταίο επίπεδο (1,25%) εκτιμάται ότι θα κινηθεί η οικονομία μακροπρόθεσμα, σύμφωνα με το ΔΝΤ και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ανάλογη εικόνα εμφανίζουν οι επενδύσεις. Ο ρυθμός αύξησής τους μετά το 2026 πέφτει στο 4,1% το 2027, στο 0,9% το 2028, στο 0,8% το 2029. Ωστόσο, αυτοί οι αρνητικοί παράγοντες δεν είναι και οι μόνοι. Μιλώντας για το μέλλον, πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι οι τόκοι για το δημόσιο χρέος θα βαίνουν αυξανόμενοι, καθώς το παλιό χρέος θα αντικαθίσταται από νέο που θα έχει υψηλότερα επιτόκια. Αν μάλιστα, όπως προβλέπουν οι δεσμεύσεις που ανέλαβε η κυβέρνηση, συνεχίσουν να δεσμεύονται περισσότεροι πόροι υπέρ των εξοπλισμών, η κατάσταση θα γίνει ακόμη πιο πιεστική. Ήδη η χώρα πληρώνει σε σχέση με τα μέσα ευρωπαϊκά επίπεδα 2-3 ποσοστιαίες μονάδες περισσότερο για τόκους και στρατιωτικές δαπάνες. Οι πόροι αυτοί λείπουν από τομείς όπως η παιδεία, η υγεία, οι υποδομές. Και μόνο αυτό καθιστά ανέφικτη κάθε προοπτική «σύγκλισης».
Στο μεταξύ, όπως έδειξαν τα πλημμυρικά φαινόμενα στη Θεσσαλία και αλλού, η θωράκιση από τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης απαιτεί σημαντικούς πόρους για επενδύσεις και αν η υποχρέωση αυτή μετατεθεί στο μέλλον οι άμεσες συνέπειες θα είναι ακόμη μεγαλύτερες. Πόρους απαιτεί, επίσης, η αναστροφή των αρνητικών δημογραφικών τάσεων, καθώς και η μείωση των περιφερειακών και κοινωνικών ανισοτήτων προκειμένου να σταματήσει η ερήμωση της υπαίθρου. Σημαντικές επενδύσεις θα απαιτήσει και η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης τόσο σε ανθρώπινο δυναμικό όσο και σε υλικές υποδομές.
Οι αρνητικές τάσεις σε ό,τι αφορά το εθνικό εισόδημα και τις επενδύσεις δείχνουν, αν δεν ανατραπούν, ότι η κοινωνία θα περάσει ξανά δύσκολες ημέρες, καθώς με αυτούς τους ρυθμούς επενδύσεων και μεγέθυνσης, όχι μόνο δεν θα μπορέσουν να αντιμετωπιστούν στοιχειωδώς οι ως άνω ανάγκες, αλλά ενδέχεται να τεθεί σε κίνδυνο ξανά η βιωσιμότητα του χρέους, του ασφαλιστικού συστήματος, του κοινωνικού κράτους. Χρειάζεται, ασφαλώς, μια ολοκληρωμένη και τεκμηριωμένη αξιολόγηση των δεδομένων και των προοπτικών τόσο στο σκέλος των αναγκών και των κινδύνων όσο και σε εκείνο των δυνατοτήτων, όπως είναι αναγκαίο και ένα μεσοπρόθεσμο αναπτυξιακό σχέδιο που θα θεμελιώνει μια αξιόπιστα ελπιδοφόρα προοπτική.
Οι επισημάνσεις αυτές, χωρίς να εξαντλούν το θέμα, δείχνουν ότι ο νέος οικονομικός κύκλος στον οποίο έχουμε εισέλθει μετά τα μνημόνια, παρά τις θριαμβολογίες της κυβέρνησης, ξεκινά με μεγάλα βάρη και ακόμη μεγαλύτερες αβεβαιότητες. Η μεταμνημονιακή κανονικότητα είναι εξαιρετικά εύθραυστη, καθώς η χώρα παραμένει ευάλωτη σε μελλοντικές κρίσεις, και οι ευνοϊκές συνθήκες που εξασφάλισαν η ρύθμιση του χρέους και άλλοι θετικοί παράγοντες φαίνεται να εξαντλούνται γρήγορα και πρόωρα.
Το οικονομικό πρόβλημα της χώρας, με τις άμεσες κοινωνικές, δημογραφικές, οικολογικές και θεσμικές του διαστάσεις, ξαναγίνεται πολιτικό. Με την έννοια ότι η επίλυσή του δεν βρίσκεται εντός της τρέχουσας κυβερνητικής διαχείρισης, αλλά προϋποθέτει την πολιτική υπέρβασή της.
* Γιάννης Δραγασάκης, πρ. Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ 2015-2019
