Αρκετά πολύπλοκη ερώτηση αλλά η σύντομη απάντηση στο πόσο εφικτό είναι να επιστρέψει στην αρχική του μορφή είναι ότι είναι πολύ δύσκολο, αλλά όχι αδύνατο. Εξαρτάται δηλαδή από το ποιο «σουηδικό μοντέλο» εννοούμε. Το κλασικό όμως μοντέλο 1950 – 1980 με υψηλή φορολογία και καθολικές παροχές «από τη κούνια ως τον τάφο» δεν υπάρχει πια ούτε στη Σουηδία.
Η χώρα εκσυγχρόνισε ριζικά το σύστημα της.
Σχεδόν τα μισά κέντρα υγείας είναι σήμερα ιδιωτικά. Το 1 στα 3 λύκεια λειτουργούν ως ιδιωτικά σχολεία εισηγμένα στο χρηματιστήριο. Η μοντέρνα τεχνολογία χρησιμοποιείται παντού για να μειώνει τα έξοδα του συστήματος και επίσης να αποκαλύπτει αυτούς που προσπαθούν να το «αρμέξουν».
Το κράτος με άλλα λόγια έγινε μικρότερο και πιο αποτελεσματικό.
Οι κοινωνικές δαπάνες της Σουηδίας έπεσαν στο 24% του ΑΕΠ, κοντά στις ΗΠΑ και πολύ κάτω από Γαλλία και Ιταλία που ξεπερνούν το 30%.
Παράλληλα και από την περίοδο 2026-2027 η Σουηδία εγκαταλείπει την αρχή της καθολικότητας. Για να πάρεις παιδικά επιδόματα ή βοήθημα στέγης θα πρέπει να έχεις μείνει 5 χρόνια μέσα σε 15 χρόνια στη χώρα. Το «για όλους τους κατοίκους» γίνεται «για όσους μένουν και συνεισφέρουν».
Θα προσπαθήσω να κάνω μια μικρή ανάλυση/εκτίμηση της κατάστασης για το σουηδικό μοντέλο σε σχέση με την Σουηδία, την ΕΕ και την χώρα μας.
Αρχίζω λοιπόν με τα 3 εμπόδια που αντιμετωπίζει η ΕΕ και η Σουηδία
α. Δημογραφικό και μετανάστευση
Τα διευρυμένα κράτη πρόνοιας πιέζονται όταν οι μετανάστες είναι καθαροί δικαιούχοι και οι ντόπιοι καθαροί φορολογούμενοι. Γι’ αυτό η ΕΕ και οι Σκανδιναβοί συζητούν πλέον “conditionalities” με βάση τη διαμονή και την εργασία. Χωρίς υψηλή απασχόληση μεταναστών όπως συμβαίνει σήμερα, το μοντέλο δεν λειτουργεί.
β. Φορολογία και ανταγωνισμός
Το μοντέλο στηρίζεται σε υψηλούς φόρους εργασίας. Σε ενιαία αγορά όπως η ΕΕ, αυτό προκαλεί φορολογικό ανταγωνισμό και φυγή κεφαλαίων. Η Σουηδία μείωσε τους φόρους εισοδήματος και εργοδοτικές εισφορές για να παραμείνει ανταγωνιστική.
γ. Γήρανση
Υψηλές παροχές, υπογεννητικότητα και γήρανση ισοδυναμούν με πρόβλημα βιωσιμότητας που αντιμετωπίζουμε ήδη στην Ελλάδα. Απαιτείται δηλαδή είτε εξαιρετικά υψηλή παραγωγικότητα είτε μετανάστευση εργατικού δυναμικού πραγμα όχι και τόσο εύκολο από τις σουηδικές εμπειρίες.
Τι είναι εφικτό για ένα “Nordic model 2.0”
Αντί για πλήρη επιστροφή, η Ευρώπη πάει σε ένα υβριδικό μοντέλο καπιταλισμού με ισχυρό δίχτυ ασφαλείας.
Αυτο σημαινει δωρεάν υγεία και εκπαίδευση, αλλά με ιδιωτική συμμετοχή και στόχευση στους ευάλωτους. Αυτό κάνουν ήδη Δανία, Φινλανδία και Σουηδία με διαφορετικά φορολογικά μείγματα. Σε επίπεδο ΕΕ, το Social Climate Fund και το Just Transition Mechanism δείχνουν την τάση προς ενα ελάχιστο ευρωπαϊκό δίχτυ, όχι πλήρες σουηδικό μοντέλο.
Οι μελέτες συμφωνούν ότι ο συνδυασμός υψηλής κρατικής παρέμβασης και ανάπτυξης είναι εφικτός, αλλά προϋποθέτει υψηλή απασχόληση, εμπιστοσύνη στους θεσμούς, διαφάνεια και ενεργητικές πολιτικές εργασίας.
Για την περίπτωση της χώρας μας είναι ακόμα δυσκολότερο. Η Σουηδία έχει πάνω από 80% απασχόληση, υψηλή φορολογική συμμόρφωση και εμπιστοσύνη στο κράτος.
Η Ελλάδα έχει 67% απασχόληση, 25% παραοικονομία και χρέος/ΑΕΠ μεγαλύτερο του 160%. Το πρόβλημα με άλλα λόγια δεν είναι «να δώσουμε περισσότερα», αλλά «να εισπράξουμε πιο δίκαια και να δουλεύουν όλοι».
Εκτιμώ λοιπόν ότι ένα «ελληνικό-σουηδικό» μοντέλο θα στηριζόταν με άλλα λόγια σε 3 άξονες.
- στόχευση αντί καθολικότητας για το 40% χαμηλότερων εισοδημάτων,
- ενεργητικές πολιτικές εργασίας με φοροελαφρύνσεις για χαμηλόμισθους,
- ποιότητα υπηρεσιών με συμβάσεις του ΕΣΥ σε ιδιώτες για χειρουργεία και διαγνωστικά.
Το ρομαντικό σουηδικό μοντέλο του 1970 δεν επιστρέφει!
Αυτό που είναι εφικτό είναι ένα εκσυγχρονισμένο μοντέλο, λιγότερο καθολικό, πιο στοχευμένο, με μεγαλύτερο ρόλο ιδιωτών, αλλά κρατώντας χαμηλές ανισότητες και υψηλή κοινωνική κινητικότητα.
Για την Ελλάδα με άλλα λόγια το στοίχημα δεν είναι «πόσα θα δώσουμε», αλλά «πώς θα τα δώσουμε έξυπνα ώστε να μεγαλώσει η πίτα που θα μοιραστεί στους πολίτες». Λεφτοδενδρα ούτε υπήρχαν, ούτε υπάρχουν αλλά ούτε και θα υπάρξουν.
