Υπάρχουν ποιητές που γράφουν έργα και άλλοι που θεμελιώνουν πεδία. Ο Διονύσιος Σολωμός ανήκει στη δεύτερη, σπανιότερη κατηγορία: δεν μας κληροδότησε απλώς ποιήματα αλλά έναν τρόπο να ακούμε τη γλώσσα, να υποψιαζόμαστε τη μορφή, να σκεφτόμαστε την ποίηση ως ηθικό γεγονός. Η ζωή του, διασπασμένη ανάμεσα σε γλώσσες, τόπους και σχέδια που δεν παγώνουν ποτέ, γίνεται το ίδιο του το έργο· και το έργο του, θραυσματικό, επίμονα ανολοκλήρωτο, γίνεται η πιο ακριβής αυτοβιογραφία του.
Ένας Ευρωπαίος στον ελληνικό χώρο
Ο Σολωμός γεννήθηκε στη Ζάκυνθο το 1798, σε έναν χώρο όπου η ελληνική παράδοση, η ιταλική παιδεία και η βενετική διοικητική μνήμη συνυπήρχαν δημιουργικά. Εξώγαμος γιος του κόντε Νικόλαου Σολωμού και της Αγγελικής Νίκλη, κουβαλά από την αρχή μια ρωγμή που θα μετασχηματιστεί αργότερα σε ποιητική δύναμη. Πολύ νωρίς φεύγει για την Ιταλία, σπουδάζει στην Κρεμόνα και στην Πάβια, γράφει ιταλικά ποιήματα, ζει ως Ευρωπαίος διανοούμενος της εποχής του. Θα μπορούσε να παραμείνει εκεί· δεν του έλειψαν ούτε οι ενθαρρύνσεις ούτε οι προοπτικές. Όμως επιλέγει την Ελλάδα: επιστρέφει και αποφασίζει να δημιουργήσει εκεί.
Αυτή η απόφαση δεν ήταν μια απλή εθνική επιλογή. Είναι η αρχή μιας βαθιάς σύγκρουσης. Η μητρική γλώσσα δεν είναι για τον Σολωμό αυτονόητη κατοικία αλλά εκκρεμότητα, πεδίο αγώνα, τόπος πειρασμών. Γι’ αυτό και η επιστροφή στη Ζάκυνθο, από το 1818 και εξής, συμπίπτει με την αργή, επίπονη κατάκτηση της δημοτικής, όχι ως κάποιου είδους λαϊκού υλικού αλλά ως χώρου όπου θα δοκιμαστεί το απόλυτο.
Η ακρόαση του κρυμμένου νόμου
Ο Σολωμός είναι ο πρώτος που αναγνώρισε στο πλούσια βαθμολογημένο σχέδιο των ήχων κάθε στίχου κάτι βαθύτερο από τη φανερή μελωδία της γλώσσας. Άκουσε το ηχητικό είδωλο ενός κρυμμένου νοήματος, τον ίσκιο ενός κόσμου ολόκληρου. Το νόημα, για εκείνον, δεν προϋπάρχει της μορφής· υπάρχει «υπό μορφήν μορφής» όπως ανέφερε ο Λορεντζάτος. Ο ήχος δεν είναι διακόσμηση αλλά ίχνος νόμου, του πρώτου και ακατάλυτου νόμου της ποίησης.
Αυτή η ακρόαση οδηγεί αναπόφευκτα στη σύγκρουση με τη συνίζηση, με την εύκολη μουσικότητα που νανουρίζει. Η περίφημη αποσυναρμολόγηση της Ωδής στον Λόρδο Μπάυρον, το υβρεολόγιο που αναδύεται από τον γλωσσικό βυθό, δεν είναι αυτοκαταστροφή αλλά ηθική πράξη. Η μορφή, όπως θα πει έγκαιρα ο Τέλλος Άγρας, είναι η εφαρμοσμένη ηθική του καλλιτέχνη. Στους Ελεύθερους Πολιορκημένους αυτή η ηθική γίνεται πρόβλημα ελευθερίας: πώς να μείνεις ελεύθερος όταν κάθε μορφή απειλεί να σε κλείσει;
Χωρίς να το θεωρητικοποιήσει ρητά, ο Σολωμός όρισε το λυρικό πεδίο της νεοελληνικής ποίησης. Δεν πρόκειται για μια γραμμική παράδοση αλλά για μια σφαίρα.
Ένα είδος μικτό αλλά ατόφιο
Το όνειρο του Σολωμού για ένα είδος μικτό αλλά ατόφιο αφορά την άρση της διάκρισης ανάμεσα στη μιμητική εικόνα και τη ρομαντική μουσική. Η μουσική καλείται να αναλάβει μιμητικό ρόλο και η μίμηση να γίνει μουσική. Αυτό εξηγεί γιατί ο ποιητής δεν παράγει «λυρικές μονάδες» προγραμματικά ούτε κυνηγά το απόσπασμα, παρότι σώζονται κυρίως θραύσματα. Τα μοτίβα μετακινούνται, εμφανίζονται και χάνονται, καθώς το σχέδιο αλλάζει. Στο τέλος, καταργείται ακόμη και η ομοιοκαταληξία: σπάζει ο καθρέφτης για να μη φανεί ούτε ο διάβολος ούτε ο εαυτός που γκρεμίζεται.
Η πορεία αυτή μοιάζει περισσότερο με ζωγραφική τύπου Σεζάν παρά με λογοτεχνική παραγωγή. Δεν ενδιαφέρει το πάγωμα των στιγμών αλλά οι διαρκείς μετατονισμοί που οδηγούν σε βαθύτερη αλήθεια.
Η τρελή μάνα: γλώσσα, αυτοκαταστροφή και σχέδιο
Ο Σολωμός είναι αυτοβιογραφικός και αυτοκαταστροφικός. Η τελειομανία του γεννά εξαίσια θραύσματα και ταυτόχρονα δημιουργεί γύρω τους κενό, όπου καταποντίζονται όλα τα μη ισάξια. Το Σχέδιο και η Σύνθεση λειτουργούν αντιφατικά: είναι το πεδίο της αυτοκαταστροφής και συγχρόνως το τέχνασμα για την αναβολή της. Επειδή είναι αυθεντικά λυρικός και όχι δραματικός ποιητής, δεν μπορεί να παρασύρει «σκουπίδια»· το Ύψιστο εγγυάται την πτώση.
Η γλώσσα που τραγουδά είναι για τον Σολωμό η τρελή μάνα. Οι βρισιές, η λάσπη του ιδιώματος, το αμνιακό υγρό της παιδικότητας, δεν είναι παρέκκλιση αλλά επιστροφή στον πηλό απ’ όπου πλάθονται τα έργα. Πρέπει να σιγήσουν τα τραγούδια της τρελής μάνας για να ακουστεί ο κάνναβος, το σχέδιο που θα γίνει φόρμα και Componimento. Η τεχνική, εδώ, είναι κώφωση που επιτρέπει την αληθινή ακρόαση.
Οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι
Οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι αποτελούν την πιο καθαρή εικόνα της κώφωσης. Η μάχη με τη συνίζηση μεταφέρεται στο αλωνάκι της ελευθερίας. Στο κέντρο υψώνεται η γυναικεία θυσιαστική μορφή, με το μαύρο φόρεμα: η τελετή είναι η μορφή. Η αλήθεια φαντάζεται inoppugnabile όχι ως δόγμα αλλά ως ακραία δοκιμασία της μορφής απέναντι στη ζωή.
Η Γυναίκα της Ζάκυνθος
Στη Γυναίκα της Ζάκυνθος η ρητορική επιτρέπει στην εσωτερική ακοή να λειτουργήσει πλήρως. Πρόκειται για ένα ψυχαναλυτικού τύπου επίτευγμα, όπου ο Σολωμός εκδραματίζει την πάλη του με τη μητρική γλώσσα. Το έργο αυτό, αβίαστο και σκληρό, έδωσε γλωσσικό μοντέλο ακριβώς επειδή δεν επιχειρεί να εξωραΐσει. Το σκάνδαλο του Σολωμού είναι η σχεδόν απόλυτη αυτοαναφορικότητά του: μέσα από αυτήν χαρτογραφούνται τα προβλήματα του σύγχρονου λυρισμού, όπου κάθε εξωτερικό θέμα επιστρέφει στον πυρήνα μιας παθολογίας και μιας πανανθρώπινης συνθήκης.
Αρχηγέτης χωρίς σχολή, εθνικός χωρίς ρητορεία
Ο Σολωμός τιμήθηκε εν ζωή, παρασημοφορήθηκε το 1849, πέθανε στην Κέρκυρα το 1857 και τα οστά του επέστρεψαν στη Ζάκυνθο. Έγραψε τον Ύμνο εις την Ελευθερίαν, αλλά δεν εξαντλείται εκεί η σημασία του. Είναι αρχηγέτης της Επτανησιακής Σχολής χωρίς να ιδρύσει σχολή με τη στενή έννοια· εθνικός ποιητής χωρίς να θεατρίζει το εθνικό του φρόνημα. Αγάπησε τη ζωντανή γλώσσα και εργάστηκε σε όλη του τη ζωή για να την ανυψώσει στο επίπεδο της ποίησης που οραματιζόταν, σε μια προσπάθεια που ξεπερνούσε τις δυνάμεις ενός και μόνου ανθρώπου.
Γι’ αυτό και παραμένει επίκαιρος. Όχι επειδή ολοκλήρωσε, αλλά επειδή τόλμησε να μην ολοκληρώσει. Άκουσε εκεί όπου έπρεπε να κωφεύσει, κώφευσε για να ακούσει. Και μας άφησε, αντί για μνημείο, ένα δυναμικό πεδίο όπου η ποίηση εξακολουθεί να δοκιμάζει τα όριά της.
Διαβάστε επίσης:
Παγκόσμια ημέρα ελληνικής γλώσσας: Από τον Όμηρο στην εποχή της ΤΝ
Άμα ζήσω θα τους γ…: Σαν σήμερα γεννήθηκε ο πιο αθυρόστομος της επανάστασης, Γεώργιος Καραϊσκάκης
Σαν σήμερα η παραλαβή του Νόμπελ από τον Σεφέρη – Η συγκλονιστική ομιλία του
