Η συζήτηση τελευταία, είναι παράδοξη και δύσκολα χωρά σε πανηγυρικά βίντεο αμυντικού εκσυγχρονισμού. Η Ελλάδα συζητά για φρεγάτες, F-35, drones, αντι-drone θόλους, δορυφορικές επικοινωνίες και «Ατζέντα 2030». Την ίδια ώρα, όμως, οι Ένοπλες Δυνάμεις μοιάζουν να χάνουν κάτι πολύ πιο παλιό, πολύ πιο απλό και πολύ πιο αναντικατάστατο: ανθρώπους.
Αν διαβάσει κανείς τα ρεπορτάζ των διαπιστευμένων στο ΥΕΘΑ του τελευταίου χρόνου, θα καταγράψει με σαφήνεια την ένταση που υπάρχει στο εσωτερικό των Ενόπλων Δυνάμεων: από τη μία, η μεγάλη εξοπλιστική αναβάθμιση, από την άλλη, αξιωματικοί που μιλούν για χαμηλές αποδοχές, έλλειψη μέριμνας, αβεβαιότητα, ακόμη και ανάγκη δεύτερης εργασίας για στρατιωτικούς, ενώ πρόσφατο ΦΕΚ περιλάμβανε 17 αποστρατείες νέων αξιωματικών, πολλοί εκ των οποίων γεννημένοι τη δεκαετία του 1990.
Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι πια αν υπάρχουν παραιτήσεις. Το πρόβλημα είναι ότι αρχίζουν να μοιάζουν με τάση. Στο Πολεμικό Ναυτικό, σύμφωνα με στοιχεία που δημοσιοποιήθηκαν από την ΕΣΠΕΕΝΠΑ και την ΠΟΕΣ, το 2024 οι παραιτήσεις ανήλθαν σε 291, αριθμός που υπερέβη οριακά το άθροισμα των παραιτήσεων των ετών 2022 και 2023 μαζί. Ακόμη πιο ανησυχητικό: οι παραιτήσεις κατώτερων αξιωματικών προερχόμενων από ΑΣΕΙ αυξήθηκαν κατά 45,7% μεταξύ των δύο ετών.
Και το 2025 δεν έδειξε σημάδια εκτόνωσης. Έως τις 30 Απριλίου 2025, οι παραιτήσεις στο Πολεμικό Ναυτικό είχαν φτάσει τις 96, αριθμός που το 2024 είχε καταγραφεί περίπου στα μέσα Ιουνίου. Δηλαδή η «αιμορραγία» έτρεχε ήδη ενάμιση μήνα πιο μπροστά. Η ίδια ανακοίνωση σημείωνε ότι παγιώνονται παραιτήσεις σε μικρές ηλικίες, μεταξύ νεοκαταταγέντων ΕΠΟΠ και υπαξιωματικών από στρατιωτικές σχολές. Σύμφωνα με μεταγενέστερη ανακοίνωση της ΕΣΠΕΕΝΠΑ που αναδημοσιεύθηκε, οι παραιτήσεις στο ΠΝ για το 2025 ανήλθαν σε 353, δηλαδή αύξηση 21,3% σε σχέση με το 2024. Το στοιχείο αυτό προέρχεται από συνδικαλιστική πηγή και χρειάζεται επίσημη θεσμική επιβεβαίωση, αλλά δεν μπορεί να προσπεραστεί ως απλός «θόρυβος».
Η κρίση αρχίζει νωρίτερα, στην πύλη της σχολής. Το 2024 έμειναν 460 κενές θέσεις στις στρατιωτικές σχολές, με το πρόβλημα να εντοπίζεται κυρίως σε σχολές επιχειρησιακού προσανατολισμού. Το 2025, παρά την προσπάθεια αύξησης εισακτέων, καταγράφηκαν 473 κενές θέσεις: 131 στη ΣΣΕ Όπλα, 39 στους Μάχιμους της ΣΝΔ, 23 στους Μηχανικούς της ΣΝΔ, 162 στη ΣΜΥ Όπλα, 57 στη ΣΜΥΝ και 45 στη ΣΜΥΑ τεχνολογικής υποστήριξης.
Τα στοιχεία για τις βάσεις εισαγωγής συμπληρώνουν την εικόνα. Η ΠΟΕΣ, συγκρίνοντας τις βάσεις του 2024 με εκείνες του 2014, κατέγραψε μεγάλες πτώσεις: ΣΝΔ Μάχιμοι από 18.143 σε 11.076 μόρια, ΣΝΔ Μηχανικοί από 18.425 σε 11.629, ΣΣΕ Σώματα από 18.536 σε 12.415, ΣΣΕ Όπλα από 16.890 σε 12.230, ΣΜΥ Όπλα από 15.674 σε 10.290. Με απλά ελληνικά: σχολές που κάποτε ήταν κοινωνικός ανελκυστήρας, επαγγελματικό όνειρο και οικογενειακό καμάρι, σήμερα σε αρκετές περιπτώσεις δίνουν την εικόνα επαγγέλματος υψηλής απαίτησης και χαμηλής ανταμοιβής.
Ακόμη πιο σκληρό είναι το στοιχείο των παραιτήσεων σπουδαστών. Σύμφωνα με στοιχεία της ΠΟΕΣ που δημοσιεύθηκαν στο esos, σε συγκεκριμένη εκπαιδευτική χρονιά είχαν ήδη παραιτηθεί 30 πρωτοετείς της ΣΣΕ από 138 εισακτέους, 40 πρωτοετείς της ΣΝΔ από 95, 24 της Σχολής Ικάρων από 129, 38 της ΣΜΥ από 131, 43 της ΣΜΥΝ από 190 και 26 της ΣΜΥΑ από 103. Στη ΣΝΔ το ποσοστό έφτανε το 42,1%, δηλαδή σχεδόν ένας στους δύο πρωτοετείς. Αυτό δεν είναι απλώς «δεν άντεξαν τη σχολή». Είναι ψήφος δυσπιστίας πριν καν αρχίσει η καριέρα.
Γιατί συμβαίνει αυτό; Η εύκολη απάντηση είναι οι μισθοί. Και είναι όντως βασικός παράγοντας. Ένας νέος αξιωματικός ή υπαξιωματικός καλείται να ζήσει με αποδοχές που συχνά δεν ανταποκρίνονται στην ευθύνη, στις μεταθέσεις, στο κόστος στέγασης, στην οικογενειακή ανασφάλεια και στις υπηρεσιακές απαιτήσεις. Η κυβέρνηση έχει ανακοινώσει νέο μισθολόγιο, με αυξήσεις που, σύμφωνα με τη Ναυτεμπορική, κυμαίνονται από 13% έως 20% σε πρώτη φάση, ενώ για ανθυπολοχαγό από ΑΣΕΙ μετά την αποφοίτηση αναφέρθηκε αύξηση μικτών αποδοχών από 1.485 σε 1.780 ευρώ. Το νέο μισθολόγιο προβλέπει αυξήσεις από 13% έως 53%, καθώς και αναδρομικά τριών μηνών.
Το ερώτημα είναι αν αυτά αρκούν. Διότι η σύγκριση δεν γίνεται πλέον με το παλιό Δημόσιο της σιγουριάς. Γίνεται με μια αγορά εργασίας που, για μηχανικούς, γιατρούς, τεχνικούς, πληροφορικούς, πιλότους, ναυτικούς, ανθρώπους με πειθαρχία και δεξιότητες, προσφέρει εναλλακτικές. Όχι πάντα εύκολες, όχι πάντα ρόδινες, αλλά πάντως λιγότερο δεσμευτικές. Ο νέος δεν συγκρίνει πια τη στολή με την ανεργία. Τη συγκρίνει με το εξωτερικό, την εμπορική ναυτιλία, την πολιτική αεροπορία, την τεχνολογία, ακόμη και με έναν ιδιωτικό τομέα που πληρώνει όχι από πατριωτισμό, αλλά από ανάγκη.
Υπάρχει και κάτι βαθύτερο. Το παλιό άτυπο συμβόλαιο των στρατιωτικών σχολών έλεγε: θα μπεις σε σκληρή εκπαίδευση, θα έχεις περιορισμούς, μεταθέσεις, ιεραρχία, αλλά θα αποκτήσεις κύρος, σταθερότητα, αξιοπρεπή ζωή και καθαρή διαδρομή. Σήμερα αυτό το συμβόλαιο μοιάζει τσαλακωμένο. Η σταθερότητα υπάρχει, αλλά δεν γοητεύει όπως παλιά. Το κύρος υπάρχει, αλλά δεν πληρώνει ενοίκιο στη Σαμοθράκη, στη Λήμνο, στη Σκύρο ή στη Σαλαμίνα. Η ιεραρχία υπάρχει, αλλά για τη Gen Z, που έχει αλλεργία στο «έτσι τα βρήκαμε», δεν αποτελεί από μόνη της αρετή. Και η προοπτική υπάρχει, αλλά συχνά χάνεται κάτω από φακέλους, μεταθέσεις, υπηρεσίες, έλλειψη κατοικιών και μια καθημερινότητα που μοιάζει να ζητά πολλά χωρίς να εξηγεί πειστικά τι επιστρέφει.
Το πρόβλημα επιτείνεται από την ίδια τη φύση του νέου πολέμου. Η Ελλάδα ετοιμάζεται να δαπανήσει πάνω από 25 δισ. ευρώ έως το 2036 για εξοπλισμούς, με υποβρύχια, drones, δορυφορικές επικοινωνίες, F-35, αναβαθμίσεις F-16 και MEKO, καθώς και τον «Ασπίδα του Αχιλλέα», σύμφωνα με το Reuters. Το Associated Press μετέδωσε ότι η αμυντική αναμόρφωση των 25 δισ. ευρώ στοχεύει σε υψηλή τεχνολογία, δικτυοκεντρικό πόλεμο, AI, drones, νέα συστήματα διοίκησης και αναδιοργάνωση δομών.
Μόνο που όλα αυτά έχουν μια μικρή λεπτομέρεια: χρειάζονται ανθρώπους. Όχι απλώς προσωπικό για να γεμίσει πίνακες οργανικών θέσεων. Χρειάζονται εκπαιδευμένους αξιωματικούς, τεχνικούς, χειριστές, μηχανικούς, κυβερνοστελέχη, ανθρώπους που να μπορούν να καταλάβουν τον πόλεμο του 2030 χωρίς να ζουν με μισθολογική ψυχολογία του 2010. Αλλιώς θα έχουμε το πιο ακριβό μουσείο εθνικής αυτοπεποίθησης στην Ανατολική Μεσόγειο: λαμπρά συστήματα, κουρασμένα πληρώματα.
Δεν είναι τυχαίο ότι η κυβέρνηση μιλά πλέον για πλήρη μετασχηματισμό και όχι απλώς για αγορές όπλων. Όμως ο μετασχηματισμός που δεν ξεκινά από το ανθρώπινο δυναμικό κινδυνεύει να μείνει PowerPoint με στολή παραλλαγής. Η «Ατζέντα 2030» μπορεί να είναι αναγκαία. Η χώρα είχε μείνει για χρόνια πίσω σε εξοπλισμούς, λόγω της οικονομικής κρίσης, και το περιβάλλον ασφαλείας δεν προσφέρεται για ρομαντισμούς. Αλλά άλλο ο εκσυγχρονισμός και άλλο η ψευδαίσθηση ότι η τεχνολογία θα λύσει και το πρόβλημα του ανθρώπου.
Η αλήθεια είναι δυσάρεστη: οι Ένοπλες Δυνάμεις δεν ανταγωνίζονται πλέον μόνο την Τουρκία. Ανταγωνίζονται την αγορά εργασίας, το εξωτερικό, την κόπωση, το κόστος ζωής, την απογοήτευση, τη δημογραφική συρρίκνωση και μια γενιά που δεν συγκινείται από μεγάλα λόγια όταν ο λογαριασμός της ΔΕΗ έρχεται κανονικά. Αν ο παλιός στρατιωτικός έμενε επειδή «έτσι είναι η αποστολή», ο νέος ρωτά: «ποια είναι η αποστολή, ποιο είναι το τίμημα και γιατί να το σηκώσω μόνος;».
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο «λίγη αύξηση ακόμη». Χρειάζεται συνολικό πακέτο: πραγματικό στεγαστικό πρόγραμμα για στελέχη, αποζημίωση υπερεργασίας, καθαρό σύστημα μεταθέσεων, στήριξη οικογενειών, επαγγελματική εξέλιξη με αξιοκρατία, σύνδεση των νέων τεχνολογικών ειδικοτήτων με αντίστοιχες αποδοχές και, κυρίως, αποκατάσταση του νοήματος. Διότι κανείς δεν ζητά από τον στρατό να γίνει startup με στολές. Ζητά όμως να μη λειτουργεί σαν να μπορεί να κρατήσει ανθρώπους μόνο με το φιλότιμο. Το φιλότιμο είναι ωραίο πράγμα, αλλά δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως άτυπο επίδομα.
Η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να θωρακιστεί. Έχει πραγματικές απειλές, ασταθή γειτονιά, ανοιχτά μέτωπα, συμμαχικές υποχρεώσεις και ανάγκη τεχνολογικού άλματος. Όμως η εθνική άμυνα δεν είναι μόνο τα συστήματα που αγοράζεις. Είναι και οι άνθρωποι που πείθεις να μείνουν. Και αυτή τη στιγμή, το πιο ανησυχητικό μήνυμα δεν έρχεται από απέναντι. Έρχεται από μέσα: από τις κενές θέσεις, τις χαμηλές βάσεις, τις παραιτήσεις σπουδαστών, τους νέους αξιωματικούς που φεύγουν νωρίς.
Γιατί στο τέλος, μια χώρα μπορεί να αγοράσει όπλα. Μπορεί να αγοράσει τεχνολογία. Μπορεί να αγοράσει χρόνο. Αυτό που δεν αγοράζεται εύκολα, όταν χαθεί, είναι η εμπιστοσύνη του ανθρώπου που φορά τη στολή. Και χωρίς αυτόν, ακόμη και η πιο έξυπνη φρεγάτα μοιάζει με ακριβό μεταλλικό αντικείμενο που περιμένει πλήρωμα
