Η παύση των όπλων στη Γάζα ήρθε σαν αναστεναγμός μετά από μακροχρόνια ασφυξία κι όχι ως θαύμα, ή έμπνευση. Ήρθε επειδή και οι δύο πλευρές έφτασαν στο φυσικό τους όριο: ανθρώπινο, πολιτικό, οικονομικό. Το αίτημα για ειρήνευση ήταν ώριμο, σχεδόν τετελεσμένο. Και έγινε αποδεκτό, γιατί απλώς δεν υπήρχε άλλος δρόμος.
Η Ουάσιγκτον έβαλε το βάρος της, περισσότερο για να κλείσει προσωρινά μια πληγή που αιμορραγεί στις οθόνες του κόσμου και λιγότερο για να γράψει ιστορία. Ο Τραμπ, πιστός στη συνήθειά του να φουσκώνει τα πράγματα, πούλησε τη συμφωνία ως «μεγάλη νίκη». Στην πραγματικότητα, όμως, η Μέση Ανατολή απλώς πήρε μια ανάσα. Δεν έγινε κανένα κοσμοϊστορικό γεγονός. Το Ισραήλ και η Παλαιστίνη δεν μεταμορφώθηκαν σε Ελβετία· απλώς έπαψαν να καίγονται για λίγο.
Το πραγματικό στοίχημα δεν είναι η παύση του πυρός· είναι τι θα χτιστεί πάνω στις στάχτες. Η διεθνής κοινότητα – από τον ΟΗΕ ως την ΕΕ και την Ουάσιγκτον – επαναφέρει στο τραπέζι τη λύση των δύο κρατών. Δύο λαοί, δύο οντότητες, με κοινό αίμα αλλά διαφορετικά διαβατήρια. Όμως για να υπάρξει παλαιστινιακό κράτος χρειάζονται θεσμοί, ασφάλεια, πολιτική βούληση – κι αυτά δεν φυτρώνουν σε καμένο έδαφος.
Το Ισραήλ βρίσκεται μπροστά σε ένα δικό του εσωτερικό ναρκοπέδιο: οι ακραίες δυνάμεις που κυβερνούν με Νετανιάχου δεν θέλουν να ακούσουν λέξη για παραχωρήσεις. Και ο ίδιος ο Νετανιάχου δείχνει να έχει εξαντλήσει το πολιτικό του κεφάλαιο, με το μήνυμα της Ουάσιγκτον να είναι σαφές: «Η ανοχή τελείωσε». Αν επικρατήσουν πιο μετριοπαθείς δυνάμεις, ίσως να ανοίξει ένα παράθυρο λογικής. Αν όχι, η επόμενη κρίση θα είναι θέμα ημερολογίου, όχι πιθανότητας.
Και ύστερα υπάρχει η Χαμάς – το αγκάθι στο λαιμό κάθε συμφωνίας. Κανείς δεν μπορεί να φανταστεί πώς μια οργάνωση που στηρίζεται στην ιδέα της «αντίστασης» θα δεχθεί να διαλυθεί. Κι όμως, χωρίς τη συμμετοχή της, καμία πολιτική μετάβαση στη Γάζα δεν είναι ρεαλιστική. Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι η εξαφάνισή της, αλλά η απορρόφησή της – ο σταδιακός μετασχηματισμός της σε κάτι λιγότερο στρατιωτικό και περισσότερο θεσμικό. Είναι μια άσκηση ισορροπίας ανάμεσα στην ανάγκη για σταθερότητα και στην υποχρέωση να μην επιβραβεύεται η βία.
Από την άλλη, χρειάζονται νέες παλαιστινιακές δυνάμεις – πολιτικές, θεσμικές κι όχι θρησκευτικές ή στρατιωτικές. Μια τεχνοκρατική διοίκηση στη Γάζα θα μπορούσε να λειτουργήσει ως μεταβατική αρχή: να εγγυηθεί την ασφάλεια, να οργανώσει την ανοικοδόμηση, να απορροφήσει βοήθεια χωρίς να την εκτρέψει σε νέα όπλα. Δεν θα είναι εύκολο, αλλά είναι ο μόνος δρόμος που οδηγεί σε κάποια μορφή κανονικότητας.
Η Τουρκία έχει ήδη στήσει τα πόδια της στην άμμο του παιχνιδιού. Αναβαθμίστηκε, συμμετέχει ενεργά στο «διευθυντήριο» των εξελίξεων, αλλά τώρα πρέπει να αποδείξει πως μπορεί να σταθεί ως σοβαρός διαμεσολαβητής. Ο Ερντογάν θα προσπαθήσει να συντηρήσει τη Χαμάς ως εργαλείο πίεσης, κι αυτό αναπόφευκτα θα φέρει συγκρούσεις με ΗΠΑ, Ισραήλ και Αίγυπτο. Προς το παρόν, ωστόσο, η συμβολή της Άγκυρας θεωρείται θετική: χωρίς τα τουρκικά κανάλια επικοινωνίας, το «πάγωμα» του πολέμου ίσως να μην είχε επιτευχθεί καν.
Η Κύπρος, πάλι, κέρδισε κάτι απρόσμενο: κύρος. Το θαλάσσιο ανθρωπιστικό πέρασμα Amalthea έβαλε τη Λευκωσία στον χάρτη ως ασφαλή κόμβο βοήθειας και επιτήρησης. Είναι η πρώτη φορά μετά από χρόνια που η Κυπριακή Δημοκρατία έχει λόγο στη Μέση Ανατολή. Αν καταφέρει να αξιοποιήσει αυτή την εμπιστοσύνη, μπορεί να αναδειχθεί σε ουδέτερο μεσολαβητή με γεωπολιτικό βάρος δυσανάλογο του μεγέθους της.
Και η Αθήνα; Η Αθήνα είναι στο τραπέζι, αλλά περισσότερο ως κομπάρσος παρά ως παίκτης. Εμφανίζεται όπου την καλούν, δηλώνει όπου πρέπει, αλλά χωρίς πολιτική γραμμή, χωρίς στρατηγική. Η ελληνική εξωτερική πολιτική παραμένει περισσότερο «πυροσβεστική» παρά προληπτική – κινείται μόνο όταν καίγεται κάτι. Κι αυτό, σε μια περιοχή που αλλάζει διαρκώς χάρτη, είναι επικίνδυνο. Μπορεί να σε σώσει από το να εκτεθείς, μπορεί όμως και να σε μετατρέψει σε ορεκτικό για κάποιον πιο δραστήριο παίκτη. Και ο Ερντογάν, ας μην το ξεχνάμε, δείχνει πάντα όρεξη.
Οι πέντε δείκτες σοβαρότητας της ειρήνης
1. Ασφάλεια στη Γάζα: αν μέσα στους επόμενους έξι μήνες δούμε ενιαίο μηχανισμό ασφαλείας και όχι 10 πολιτοφυλακές, υπάρχει ελπίδα.
2. Ανθρωπιστικά περάσματα: η ομαλή λειτουργία του Amalthea και των χερσαίων πυλών θα δείξει αν οι υπογραφές είχαν περιεχόμενο.
3. Διοίκηση με κανόνες: χωρίς θεσμικό πλαίσιο και χρηματοδότηση με λογοδοσία, η ανοικοδόμηση θα γίνει νέος κύκλος διαφθοράς.
4. Εσωτερική σταθερότητα στο Ισραήλ: αν οι ακραίοι ρίξουν την κυβέρνηση, η συμφωνία θα καταρρεύσει πριν στεγνώσει το μελάνι.
5. Διεθνές monitoring: χωρίς πραγματικούς επιτηρητές, η εμπιστοσύνη θα μείνει ευσεβής πόθος.
Η ειρήνη είναι διαδικασία κι όχι συναίσθημα. Χτίζεται με φόρμες, προθεσμίες, τεχνικά δελτία και μικρές, βαρετές αποφάσεις. Οι πόλεμοι τελειώνουν θεαματικά· οι ειρήνες κερδίζονται λογιστικά.
Η Γάζα ίσως να μην γίνει ποτέ σύμβολο ευημερίας. Αλλά μπορεί – για πρώτη φορά – να γίνει τόπος όπου οι άνθρωποι ζουν χωρίς να περιμένουν τη σειρήνα. Κι αν η διεθνής κοινότητα κρατήσει το manual ανοιχτό, χωρίς τις γνωστές επιληψίες αυτοθαυμασμού, τότε ίσως η λέξη «Γάζα» πάψει να γράφεται με κεφαλαία. Να γίνει πάλι πεζή. Όπως η ζωή. Όπως η κανονικότητα που χρωστά η ανθρωπότητα σ’ αυτό το μικρό κομμάτι γης που κουράστηκε να πεθαίνει.
