Το 1971, ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Ρίτσαρντ Νίξον κήρυξε έναν φιλόδοξο «πόλεμο κατά του καρκίνου». Σε μια εποχή που η επιστήμη είχε στείλει αστροναύτες στο φεγγάρι, η ελπίδα για μια ταχεία θεραπεία του καρκίνου φαινόταν εύλογη. Γιατροί και επιστήμονες μιλούσαν για πιθανή νίκη μέσα σε λίγα χρόνια.
Πέντε δεκαετίες αργότερα, η πραγματικότητα αποδείχθηκε πολύ πιο σύνθετη. Στις ανεπτυγμένες χώρες, ένας στους δύο άνδρες και μία στις τρεις γυναίκες θα νοσήσει από καρκίνο κάποια στιγμή στη ζωή του. Στις ΗΠΑ, ο καρκίνος σκοτώνει 600.000 ανθρώπους κάθε χρόνο, παραμένοντας η δεύτερη αιτία θανάτου μετά τα καρδιολογικά νοσήματα. Παγκοσμίως, προκαλεί περίπου έναν στους έξι θανάτους.
Κι όμως, σύμφωνα με τον Economist, η εικόνα δεν είναι αποθαρρυντική. Αντιθέτως, η πρόοδος είναι πραγματική και συνεχής.
Η πτώση της θνησιμότητας και οι νίκες της φθοράς
Ο καρκίνος σχετίζεται έντονα με την ηλικία, γι’ αυτό και εμφανίζεται πιο συχνά σε χώρες με γήρανση πληθυσμού. Από τη δεκαετία του 1990, όμως, στις πλούσιες χώρες παρατηρείται σταθερή μείωση στη θνησιμότητα από καρκίνο, προσαρμοσμένη κατά ηλικία.
Στις ΗΠΑ, οι σχετικοί δείκτες έχουν υποχωρήσει κατά περίπου ένα τρίτο. Παρόμοιες τάσεις καταγράφονται και στην Ευρώπη. Ο «πόλεμος» αποδείχθηκε μακροχρόνιος και πολυμέτωπος, αλλά έχει αποφέρει ουσιαστικά αποτελέσματα.
Η παιδική λευχαιμία, για παράδειγμα, που άλλοτε ισοδυναμούσε με καταδίκη, σήμερα έχει ποσοστά επιβίωσης άνω του 90%. Η συνολική πρόοδος δεν οφείλεται σε μια θεαματική ανακάλυψη, αλλά σε χιλιάδες μικρά επιστημονικά βήματα: καλύτερες διαγνώσεις, χειρουργικές τεχνικές, στοχευμένες θεραπείες.
Τρεις δρόμοι για την επόμενη μεγάλη πρόοδο
Σύμφωνα με το Economist, η περαιτέρω πρόοδος κατά του καρκίνου βασίζεται σε τρεις πυλώνες:
- Παγκόσμια εφαρμογή της πρόληψης
Η πρόληψη είναι η μεγαλύτερη, αλλά πιο αθόρυβη επιτυχία. Στις ανεπτυγμένες χώρες, η μείωση του καπνίσματος έχει σώσει εκατομμύρια ζωές: μόνο στις ΗΠΑ, πάνω από 3 εκατ. θάνατοι από καρκίνο αποφεύχθηκαν από το 1975. Δεδομένου ότι το κάπνισμα προκαλεί ακόμη 1 στους 5 θανάτους από καρκίνο παγκοσμίως, η επέκταση των αντικαπνιστικών εκστρατειών στις φτωχότερες χώρες θα έχει τεράστιο όφελος.
- Φτηνότερες θεραπείες και εμβόλια
Ο καρκίνος τραχήλου της μήτρας σχετίζεται σχεδόν απόλυτα με τον ιό HPV. Η Βρετανία ξεκίνησε εμβολιαστικά προγράμματα το 2008 και σήμερα καταγράφει μείωση 90% των περιστατικών στις γυναίκες 20–29 ετών. Με στόχο την εξάλειψη έως το 2040, φθηνότερα εμβόλια από την Ινδία επιτρέπουν την παγκόσμια επέκταση της πρόληψης.
- Κλινική αξιοποίηση της νέας επιστήμης
Ο προσυμπτωματικός εντοπισμός του καρκίνου και η γενετική ανάλυση κινδύνου αποτελούν την αιχμή της σύγχρονης ογκολογίας. Οι επιστήμονες αναγνωρίζουν πλέον γονιδιακές μεταλλάξεις, όπως το BRCA1, που αυξάνουν τον κίνδυνο για μαστό ή προστάτη.
Η χρήση νέων βιοδεικτών στο αίμα ή στην αναπνοή, μαζί με την ανάλυση γονιδιωμάτων σε ζωντανά κύτταρα, επιτρέπουν τον στοχευμένο εντοπισμό ασθενών που πραγματικά χρειάζονται θεραπεία, αποφεύγοντας άσκοπες εγχειρήσεις ή χημειοθεραπείες.
Η επόμενη γενιά θεραπειών: Από την ασπιρίνη στο ανοσοποιητικό
Ο κατάλογος των διαθέσιμων θεραπειών διευρύνεται συνεχώς:
- Η ασπιρίνη μειώνει στο μισό τον κίνδυνο καρκίνου του εντέρου σε άτομα με το σύνδρομο Lynch.
- Η μετφορμίνη, φτηνό φάρμακο για τον διαβήτη, μειώνει τον κίνδυνο υποτροπής σε συγκεκριμένες μορφές καρκίνου του μαστού.
- Οι αγωνιστές των υποδοχέων GLP-1, όπως το Ozempic, παρουσιάζουν ενθαρρυντικά αποτελέσματα σε αρχικές μελέτες.
Την ίδια ώρα, η επιστήμη επενδύει στο ανοσοποιητικό σύστημα ως όπλο κατά του καρκίνου. Νέα εμβόλια, είτε προληπτικά είτε εξατομικευμένα θεραπευτικά, δοκιμάζονται ήδη σε καρκίνους του μαστού και του παχέος εντέρου.
Ο αργός πόλεμος, τελικά, αποδίδει
Ο «πόλεμος κατά του καρκίνου» που εξήγγειλε ο Νίξον δεν κερδήθηκε σε λίγα χρόνια, όπως ήλπιζαν τότε οι επιστήμονες. Δεν χάθηκε όμως. Απεναντίας, μετατράπηκε σε πόλεμο φθοράς με διαρκείς νίκες, χάρη στην επιστήμη, την τεχνολογία, την πρόληψη και την πολιτική βούληση.
Το μέλλον της ογκολογίας δεν κρύβεται σε έναν και μόνο «νικητή», αλλά σε μια σειρά από μικρές στρατηγικές επιτυχίες που συγκλίνουν σε ένα πολύ πιο ελπιδοφόρο τοπίο για εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο.
