Η ιστορία των ανθρώπινων συγκρούσεων δεν έχει καταγράψει άλλη αναμέτρηση που να προσεγγίζει το μέγεθος, τη σφοδρότητα και τη συμβολική βαρύτητα της Μάχης του Στάλινγκραντ. Πρόκειται για την πλέον πολύνεκρη σύρραξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η οποία μετέτρεψε τις όχθες του Βόλγα σε ένα απέραντο σφαγείο, όπου περισσότεροι από 1.500.000 άνθρωποι —στρατιώτες και άμαχοι— θυσιάστηκαν στον βωμό της ολοκληρωτικής επικράτησης. Από τον Αύγουστο του 1942 έως τον Φεβρουάριο του 1943, ο κόσμος παρακολούθησε μια τιτανομαχία που δεν έκρινε απλώς την κατοχή μιας πόλης, αλλά την ίδια την έκβαση του πολιτισμού απέναντι στη βαρβαρότητα.
Η γεωπολιτική σκακιέρα
Μετά την αποτυχία της επιχείρησης «Βαρβαρόσσα» να καταλάβει τη Μόσχα το 1941, η ηγεσία του Τρίτου Ράιχ βρέθηκε αντιμέτωπη με την ανάγκη εξασφάλισης πόρων για έναν πόλεμο μακράς πνοής. Ο Αδόλφος Χίτλερ, επηρεασμένος από τις εισηγήσεις των οικονομολόγων του, έστρεψε το βλέμμα του νότια. Η «Υπόθεση Μπλε» (Fall Blau) δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική προέλαση, αλλά μια προσπάθεια ελέγχου των πετρελαιοφόρων περιοχών του Καυκάσου. Το Στάλινγκραντ, ως κομβικό βιομηχανικό κέντρο και πύλη προς τον Βόλγα, αποτελούσε το στρατηγικό «κλειδί»: η κατάληψή του θα έκοβε τη σοβιετική γραμμή ανεφοδιασμού και θα θωράκιζε τα νώτα των γερμανικών δυνάμεων. Παράλληλα, το όνομα της πόλης προσέδιδε στη μάχη μια σχεδόν μεταφυσική διάσταση ιδεολογικής σύγκρουσης ανάμεσα στον Χίτλερ και τον Στάλιν.
Η προέλαση προς την άβυσσο
Η γερμανική επίθεση ξεκίνησε τον Ιούνιο του 1942 με μια εντυπωσιακή επίδειξη ισχύος της 6ης Στρατιάς υπό τον Φρίντριχ φον Πάουλους. Η αρχική ταχύτητα της προέλασης οδήγησε τον Χίτλερ σε μια ολέθρια υποτίμηση του αντιπάλου. Θεωρώντας τη νίκη δεδομένη, απέσπασε την 4η Στρατιά Τεθωρακισμένων προς τον Καύκασο, αποδυναμώνοντας το μέτωπο του Στάλινγκραντ την κρισιμότερη στιγμή. Απέναντί τους, η 62η Στρατιά του Βασίλι Τσούικοφ προετοιμαζόταν για μια άμυνα μέχρις εσχάτων, μετατρέποντας το μειονέκτημα του ανοιχτού πεδίου σε πλεονέκτημα μέσα στον αστικό ιστό.
Η κόλαση των ερειπίων και ο πόλεμος των αρουραίων
Στις 23 Αυγούστου, η Λουφτβάφε μετέτρεψε το Στάλινγκραντ σε σωρούς ερειπίων. Ωστόσο, μέσα από τη σκόνη και τις φλόγες, ξεπήδησε μια νέα μορφή πολέμου, ο «Ratttenkrieg» ή πόλεμος των αρουραίων. Στα χαλάσματα των εργοστασίων και των πολυκατοικιών, η τεχνολογική υπεροχή της Βέρμαχτ εκμηδενίστηκε. Η μάχη δινόταν σώμα με σώμα για κάθε δωμάτιο, για κάθε κελάρι. Οι ελεύθεροι σκοπευτές, όπως ο Ιβάν Σιντορένκο και ο θρυλικός Βασίλι Ζάιτσεφ, έγιναν ο εφιάλτης των Ναζί, αποδεικνύοντας ότι η θέληση για αντίσταση ήταν ισχυρότερη από το ατσάλι.
Η επιχείρηση Ουρανός και η κατάρρευση του Άξονα
Ενώ οι Γερμανοί είχαν εγκλωβιστεί σε μια εξαντλητική πολιορκία εντός της πόλης, οι Σοβιετικοί στρατηγοί Ζούκοφ και Βασιλιέφσκι σχεδίαζαν την αντεπίθεση. Η «Επιχείρηση Ουρανός», που εκδηλώθηκε τον Νοέμβριο του 1942, στόχευσε τις ευάλωτες πτέρυγες των συμμάχων του Άξονα. Η επιτυχία ήταν απόλυτη: 250.000 Γερμανοί στρατιώτες βρέθηκαν περικυκλωμένοι. Η άρνηση του Χίτλερ να επιτρέψει υποχώρηση και η παταγώδης αποτυχία της αεροπορικής γέφυρας ανεφοδιασμού σφράγισαν τη μοίρα της 6ης Στρατιάς. Η παράδοση του φρεσκοχρισμένου στρατάρχη Πάουλους στις 2 Φεβρουαρίου 1943 σήμανε το τέλος της γερμανικής αλαζονείας.
Η ιστορική παρακαταθήκη και η απόπειρα αναθεώρησης
Η νίκη στο Στάλινγκραντ δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική επιτυχία· ήταν η ανάσα που χρειάζονταν τα αντιφασιστικά κινήματα σε ολόκληρη την Ευρώπη. Σήμερα, η ιστορική μνήμη δέχεται πιέσεις από προσπάθειες εξίσωσης του σοσιαλισμού με τον ναζισμό, παραγνωρίζοντας το γεγονός ότι η Σοβιετική Ένωση υπέστη το μεγαλύτερο βάρος του πολέμου για την απελευθέρωση της ανθρωπότητας. Η θυσία του σοβιετικού λαού, που έδρασε με μια πρωτοφανή κοινωνική αυτενέργεια και πειθαρχία, παραμένει το ισχυρότερο ανάχωμα απέναντι στην παραχάραξη της ιστορίας. Το Στάλινγκραντ θα υπενθυμίζει αιώνια ότι ο πόλεμος είναι το αναπόφευκτο γέννημα του κράτους και των καπιταλιστικών ανταγωνισμών και ότι η ενότητα των λαών μπορεί να ανατρέψει ακόμα και το πιο σκοτεινό πεπρωμένο.
Διαβάστε επίσης:
Κρόμγουελ: Όταν η βρετανική μοναρχία εκτέλεσε έναν σκελετό
Μαχάτμα Γκάντι: Η επανάσταση που συγκλόνισε μια αυτοκρατορία
