Σαν σήμερα, στις 14 Γενάρη του 1912, γεννιέται ο Μενέλαος Λουντέμης και μαζί του μια από τις πιο καθαρές, πιο αφοπλιστικά ανθρώπινες φωνές της ελληνικής Αριστεράς. Ένας συγγραφέας που δεν έγραψε απλώς για τους αδύναμους, αλλά στάθηκε ανάμεσά τους∙ που δεν παρατήρησε την Ιστορία από απόσταση, αλλά τη βίωσε στο σώμα του, στη μνήμη του, στη γλώσσα του. Η ζωή και το έργο του συγκροτούν ένα ενιαίο ηθικό και αισθητικό σύμπαν, όπου η λογοτεχνία γίνεται πράξη ευθύνης και μνήμης.
Γέννηση μέσα στη θύελλα της Ιστορίας
Ο Μενέλαος Λουντέμης, κατά κόσμον Δημήτρης (Τάκης) Βαλασιάδης, γεννήθηκε στην Αγία Κυριακή της Γιάλοβας, στις νότιες ακτές της Θάλασσας του Μαρμαρά. Το πρώτο του βίωμα ήταν η προσφυγιά. Η Μικρασιατική Καταστροφή τον έφερε παιδί στην Ελλάδα, φορτωμένο με την απώλεια της πατρίδας και την απότομη βύθιση στη φτώχεια. Η οικογένεια πτώχευσε, και ο ίδιος αναγκάστηκε από πολύ μικρός να δουλέψει σκληρά: λαντζέρης, λούστρος, εργάτης στα τούβλα στα χωριά της Αλμωπίας, γκαρσόνι στα καφενεία της Αιδηψού. Αυτή η πρόωρη ωρίμανση δεν τον λύγισε· τον όπλισε με μια βαθιά γνώση της κοινωνικής αδικίας και μια ανεξίτηλη αλληλεγγύη προς όσους ζουν στο περιθώριο.
Η πολιτική του στράτευση ήρθε νωρίς και με κόστος. Μαθητής της Δ΄ Γυμνασίου (πρώτη Λυκείου στο σήμερα), αποβλήθηκε από όλα τα Γυμνάσια της Ελλάδας λόγω της δράσης του στις γραμμές του ΚΚΕ. Δεν απέκτησε ποτέ την εγκύκλια μόρφωση που ονειρευόταν ούτε το πτυχίο της Φιλοσοφικής Σχολής. Όμως, όπως συμβαίνει συχνά με τους μεγάλους λογοτέχνες, η στέρηση αυτή μετατράπηκε σε δημιουργική πείνα: διάβασε, έγραψε, καλλιέργησε μόνος του τη γλώσσα του, μέχρι που την έκανε αιχμηρό εργαλείο κατανόησης και συγκίνησης.
Τα πρώτα γραπτά
Η λογοτεχνική του εμφάνιση ήταν πρώιμη. Από τα τέλη της δεκαετίας του ’20 δημοσιεύει ποιήματα και διηγήματα, αρχικά με το πραγματικό του όνομα. Το ψευδώνυμο Μενέλαος Λουντέμης εμφανίζεται το 1934, σαν μια συνειδητή δήλωση ταυτότητας. Λίγα χρόνια αργότερα, στον Βόλο, εργαζόμενος ως δακτυλογράφος στο γραφείο του δικηγόρου Γιώργου Αβτζή, γράφει νύχτες ολόκληρες το πρώτο του βιβλίο διηγημάτων, «Τα πλοία δεν άραξαν».
Το έργο αυτό, που τιμήθηκε με το Α΄ Κρατικό Βραβείο Πεζογραφίας το 1938, συστήνει έναν συγγραφέα στραμμένο προς τους περιπλανώμενους, τους άνεργους, τους ανθρώπους της νύχτας και των καταγωγίων. Η αλητεία, ο μποεμισμός, η αστική μιζέρια δεν παρουσιάζονται ως γραφικότητα αλλά ως κοινωνική συνθήκη. Ο Λουντέμης ακολουθεί τα ίχνη του ρωσικού ρεαλισμού και του Μαξίμ Γκόρκι, μεταφέροντας την πεζογραφία από το ειδυλλιακό χωριό στις φτωχογειτονιές και στα πεζοδρόμια της πόλης. Από νωρίς, η λογοτεχνία του λειτουργεί ως καθρέφτης μιας κοινωνίας που αποκλείει και συνθλίβει.
Κατοχή, Αντίσταση και Εμφύλιος
Στα χρόνια της Κατοχής, ο Λουντέμης δεν περιορίστηκε στη συγγραφική εργασία. Εντάχθηκε ενεργά στην Εθνική Αντίσταση και ανέλαβε καθήκοντα Γραμματέα της οργάνωσης διανοουμένων του ΕΑΜ. Για εκείνον, η Αριστερά δεν ήταν θεωρητικό σχήμα, αλλά πρακτική ηθικής ευθύνης. Στον Εμφύλιο, αυτή η στάση τον έφερε αντιμέτωπο με το κράτος της καταστολής.
Το 1948 συνελήφθη για τα πολιτικά του φρονήματα, δικάστηκε για εσχάτη προδοσία και καταδικάστηκε σε θάνατο. Η ποινή δεν εκτελέστηκε, αλλά η εναλλακτική ήταν εξίσου σκληρή: εξορία στα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Ικαρίας, της Σάμου, της Μακρονήσου και του Άη Στράτη. Εκεί βρέθηκε δίπλα σε κορυφαίες μορφές του πνεύματος και της τέχνης, όπως ο Γιάννης Ρίτσος, ο Μίκης Θεοδωράκης και ο Μάνος Κατράκης, μοιραζόμενος την ίδια μοίρα βασανιστηρίων, εξευτελισμού και σιωπηλής αντίστασης.
Μακρόνησος: η ποίηση ως κραυγή
Στη Μακρόνησο γράφτηκαν μερικά από τα πιο συγκλονιστικά κείμενά του. Το ποίημα «Είμαι καλά», γραμμένο το 1949 και απευθυνόμενο στη μητέρα του, συμπυκνώνει το παράδοξο της εξορίας: τη φρίκη των βασανιστηρίων και ταυτόχρονα την ανάγκη να καθησυχάσεις τους αγαπημένους σου, να τους πεις ψέματα για να τους προστατεύσεις. «Είμαι καλά» έγραφαν όλοι, γιατί αλλιώς το γράμμα δεν έφτανε ποτέ. Η λογοτεχνία του Λουντέμη γίνεται εδώ όπλο μνήμης και καταγγελίας, ένας τρόπος να σωθεί η αλήθεια από τη λήθη.
Χαρακτηριστική παραμένει η φράση του στο στρατοδικείο, όταν του ζητήθηκε να αποκηρύξει τις ιδέες του: «Ένοχος δεν είναι αυτός που γράφει για την ειρήνη, αλλά αυτός που φοβάται την ειρήνη». Σ’ αυτή τη φράση συνοψίζεται ολόκληρη η ηθική του στάση.
Εξορία στη Ρουμανία και δημιουργική ωριμότητα
Το 1956 καταδικάστηκε εκ νέου, με βάση τον νόμο 509 περί «ανατρεπτικής δράσης», λόγω των κειμένων του. Το 1958 του αφαιρέθηκε η ελληνική ιθαγένεια και αναγκάστηκε να ζήσει ως πολιτικός πρόσφυγας, κυρίως στη Ρουμανία. Για δεκαοκτώ χρόνια έζησε μακριά από την πατρίδα, αλλά δεν έπαψε να γράφει γι’ αυτήν. Στο Βουκουρέστι δημιούργησε ένα τεράστιο έργο, περίπου τριάντα βιβλία, μεταφέροντας την Ελλάδα της ήττας, της μνήμης και της προσδοκίας στη γλώσσα της εξορίας.
Τα μυθιστορήματα, οι ποιητικές του συλλογές και κυρίως τα βιβλία που απευθύνονται στη νεολαία, όπως το εμβληματικό «Ένα παιδί μετράει τ’ άστρα», έγιναν φαναράκια ελπίδας για γενιές αναγνωστών. Ο μικρός Μέλιος, που μετρά τα άστρα για να αντέξει τη στέρηση, είναι ο ίδιος ο Λουντέμης: το παιδί της φτώχειας που πίστεψε πεισματικά στη δύναμη της μόρφωσης και του ονείρου.
Επιστροφή και σιωπηλή δικαίωση
Το 1976, με την αποκατάσταση της ιθαγένειάς του, επέστρεψε στην Ελλάδα. Η υποδοχή στο αεροδρόμιο του Ελληνικού ήταν συγκλονιστική: χιλιάδες άνθρωποι, νέοι και παλιοί αγωνιστές, καλλιτέχνες και αναγνώστες, τον καλωσόρισαν όπως άρμοζε σε έναν συγγραφέα που δεν πρόδωσε ποτέ τις αξίες του. Λίγους μήνες αργότερα, στις 22 Ιανουαρίου 1977, έφυγε από τη ζωή αιφνίδια, αφήνοντας πίσω του ένα έργο που εξακολουθεί να συνομιλεί με τις αγωνίες του παρόντος.
Η διαρκής επικαιρότητα του Λουντέμη
Παρά την αποσιώπησή του από σχολικά εγχειρίδια και επίσημες γραμματολογίες, ο Μενέλαος Λουντέμης παραμένει ένας από τους πιο διαβασμένους Έλληνες συγγραφείς. Η λογοτεχνία του δεν είναι «ξεπερασμένη»· είναι ενοχλητικά ζωντανή. Μιλά για κοινωνικές ανισότητες, για ανθρώπους που συνθλίβονται από μηχανισμούς εξουσίας, για την ανάγκη αξιοπρέπειας μέσα στην ήττα. Σε μια εποχή όπου η μνήμη συχνά κατασκευάζεται ή αποσιωπάται, το έργο του λειτουργεί ως αντίβαρο, ως υπενθύμιση ότι η ιστορία των «από κάτω» αξίζει να ειπωθεί.
Ο Λουντέμης δεν υπήρξε θεωρητικός του μαρξισμού, αλλά ποιητής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Έγραψε για εκείνους που δεν είχαν φωνή και, γράφοντας, τους χάρισε μια θέση στη συλλογική μνήμη. Γι’ αυτό και παραμένει επίκαιρος: γιατί όσο υπάρχουν άνθρωποι που μετρούν τ’ άστρα για να αντέξουν το σκοτάδι, ο λόγος του θα συνεχίζει να τους φωτίζει.
Διαβάστε σήμερα:
Σαν σήμερα η παραλαβή του Νόμπελ από τον Σεφέρη – Η συγκλονιστική ομιλία του
Σαν σήμερα σίγησε η φωνή της Ειρήνης – Αφιέρωμα στον Τζον Λένον (φωτο, βίντεο)
