Υπάρχουν καλλιτέχνες που αποτυπώνουν την εποχή τους και άλλοι που τη διαπερνούν, αφήνοντας ανεξίτηλο αποτύπωμα στον χρόνο. Ο Ντέιβιντ Μπόουι ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη, σπανιότερη κατηγορία. Γεννημένος σαν σήμερα, στις 8 Ιανουαρίου 1947, δεν υπήρξε απλώς ένας από τους σημαντικότερους μουσικούς του 20ού αιώνα, αλλά ένας στοχαστής της ποπ κουλτούρας, ένας ποιητής της μεταμόρφωσης, ένας καλλιτέχνης που έκανε την ίδια του τη ζωή μια ανοιχτή καλλιτεχνική διαδικασία.
Η γέννηση ενός ανήσυχου πνεύματος
Ο Ντέιβιντ Ρόμπερτ Τζόουνς γεννήθηκε στο Μπρίξτον του Λονδίνου, σε μια μεταπολεμική Αγγλία που αναζητούσε νέες σταθερές, νέες αφηγήσεις και νέα όνειρα. Από μικρός έδειξε μια σχεδόν εμμονική αγάπη για τα βιβλία, τη μουσική και κάθε μορφή τέχνης που υποσχόταν απόδραση από τη μονοτονία του καθημερινού βίου. Η πρώτη του μεγάλη φιλοδοξία ήταν να γίνει σαξοφωνίστας· η τζαζ, με την ελευθερία και τον αυτοσχεδιασμό της, του άνοιξε έναν δρόμο προς τη δημιουργική αυτονόμηση.
Πριν ακόμη ενηλικιωθεί, συμμετείχε σε μια σειρά βραχύβιων συγκροτημάτων, που περισσότερο λειτουργούσαν ως εργαστήρια αναζήτησης παρά ως σταθμοί στην καριέρα του. Ήταν ήδη φανερό πως ο νεαρός Τζόουνς δεν αναζητούσε απλώς επιτυχία, αλλά έναν τρόπο να ανακατασκευάσει τον εαυτό του.
Η επινόηση του εαυτού και η δύναμη της αλλαγής
Η απόφαση να μετονομαστεί σε Ντέιβιντ Μπόουι δεν ήταν μια απλή κίνηση διαφοροποίησης. Ήταν μια πράξη αυτοδημιουργίας. Ο Μπόουι κατανοούσε νωρίς κάτι που ελάχιστοι καλλιτέχνες τολμούν να αποδεχτούν: ότι η ταυτότητα δεν είναι δεδομένη, αλλά κατασκευάζεται. Από εκείνη τη στιγμή και έπειτα, οι μεταμορφώσεις του – αισθητικές, μουσικές, σεξουαλικές, υπαρξιακές – έγιναν βασικό συστατικό του έργου του.
Το 1969, με το «Space Oddity», ο Μπόουι συστήθηκε στο ευρύ κοινό όχι ως ένας ακόμη ποπ τραγουδιστής, αλλά ως αφηγητής υπαρξιακών αλληγοριών. Ο Ταγματάρχης Τομ, χαμένος στο διάστημα, δεν ήταν απλώς προϊόν της διαστημικής εποχής· ήταν ο σύγχρονος άνθρωπος, αποκομμένος από τη Γη, την κοινωνία και τον ίδιο του τον εαυτό.
Ziggy Stardust: η ποπ ως φιλοσοφία
Στις αρχές της δεκαετίας του ’70, ο Μπόουι έκανε το αποφασιστικό άλμα που τον μετέτρεψε σε μύθο. Ο Ziggy Stardust, ο ανδρόγυνος εξωγήινος ροκ σταρ, δεν ήταν απλώς μια περσόνα· ήταν ένα πολιτισμικό γεγονός. Μέσα από αυτόν, ο Μπόουι αμφισβήτησε τις βεβαιότητες γύρω από το φύλο, τη σεξουαλικότητα, τη φήμη και την ταυτότητα, σε μια εποχή που η κοινωνία μόλις άρχιζε να ανοίγει ρωγμές στα παραπάνω πεδία.
Το «The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars» δεν υπήρξε μόνο ένα αριστουργηματικό άλμπουμ. Υπήρξε ένα μανιφέστο για το δικαίωμα στη διαφορετικότητα και την αυτοέκφραση. Ο Μπόουι έγινε σύμβολο χειραφέτησης, ιδίως για τη νεολαία και την LGBTQ+ κοινότητα, χωρίς ποτέ να εγκλωβιστεί σε έναν ρόλο ακτιβιστή· η αισθητική του ήταν βαθιά πολιτική.
Σκοτάδι, αποσύνθεση και η φυγή στο Βερολίνο
Η επιτυχία, ωστόσο, είχε το τίμημά της. Στα μέσα της δεκαετίας του ’70, ο Μπόουι βυθίστηκε σε έναν κυκεώνα εξαρτήσεων, ψυχικής φθοράς και αυτοκαταστροφής. Η περσόνα του Λεπτού Λευκού Δούκα αντανακλούσε αυτή την εύθραυστη ισορροπία μεταξύ ελέγχου και κατάρρευσης. Ήταν μια περίοδος επικίνδυνων δηλώσεων, σκοτεινών παραισθήσεων και οριακών συμπεριφορών.
Η σωτηρία ήρθε με τη φυγή. Το Βερολίνο της δεκαετίας του ’70, μια πόλη διχασμένη αλλά καλλιτεχνικά εκρηκτική, προσέφερε στον Μπόουι τον χώρο για επανεκκίνηση. Μαζί με τον Brian Eno και τον Tony Visconti, δημιούργησε την περίφημη «Τριλογία του Βερολίνου» – «Low», «Heroes», «Lodger» – έργα που ξεπερνούν τα όρια της ποπ και συνομιλούν με τον μινιμαλισμό, την avant-garde και τη σύγχρονη κλασική μουσική.
Από την παγκόσμια λάμψη στη στοχαστική ωριμότητα
Η δεκαετία του ’80 έφερε έναν πιο εξωστρεφή Μπόουι, με το «Let’s Dance» να τον καθιστά ξανά παγκόσμιο σταρ. Ωστόσο, πίσω από την εμπορική επιτυχία, παρέμενε ένας ανήσυχος δημιουργός που δεν έπαψε ποτέ να πειραματίζεται. Ο κινηματογράφος, το θέατρο, η εικαστική τέχνη και οι τεχνολογικές καινοτομίες ενσωματώθηκαν οργανικά στο έργο του.
Στις επόμενες δεκαετίες, ο Μπόουι κινήθηκε με άνεση ανάμεσα στην αναδρομή και την καινοτομία. Άλμπουμ όπως το «Outside», το «Heathen» και το «The Next Day» λειτουργούν ως εσωτερικοί διάλογοι με το παρελθόν, τη φθορά, την Ιστορία και την ίδια την έννοια της δημιουργίας.
Blackstar: η τέχνη απέναντι στο τέλος
Το «Blackstar», που κυκλοφόρησε ανήμερα των γενεθλίων του το 2016, αποτελεί ένα από τα πιο συγκλονιστικά καλλιτεχνικά αποχαιρετιστήρια της σύγχρονης εποχής. Χωρίς μελοδραματισμούς, αλλά με βαθιά ποιητική πυκνότητα, ο Μπόουι μετέτρεψε τον θάνατο σε αισθητικό γεγονός. Ήταν η τελευταία του μεταμόρφωση: ο καλλιτέχνης που σκηνοθέτησε το ίδιο του το τέλος ως έργο τέχνης.
Η αθανασία της διαρκούς αλλαγής
Ο Ντέιβιντ Μπόουι δεν άφησε πίσω του μόνο τραγούδια και εικόνες. Άφησε έναν τρόπο να βλέπουμε τον κόσμο. Μας δίδαξε ότι η τέχνη δεν είναι καταφύγιο, αλλά πεδίο ρίσκου· ότι η ταυτότητα δεν είναι φυλακή, αλλά εργαλείο ελευθερίας· ότι η αλλαγή δεν είναι απώλεια, αλλά δημιουργία.
Ο άνθρωπος που έπεσε στη Γη δεν ανήκει στο παρελθόν. Ζει κάθε φορά που κάποιος τολμά να επανεφεύρει τον εαυτό του, να αμφισβητήσει το προφανές και να μετατρέψει την ευαλωτότητα σε δύναμη. Αυτό ήταν – και παραμένει – το μεγαλύτερο έργο του Ντέιβιντ Μπόουι.
Διαβάστε επίσης:
Γκι Ντεμπόρ: Σαν σήμερα γεννήθηκε ο ανατόμος της κοινωνίας του θεάματος
Σαν σήμερα σίγησε η φωνή της Ειρήνης – Αφιέρωμα στον Τζον Λένον (φωτο, βίντεο)
Σαν σήμερα η παραλαβή του Νόμπελ από τον Σεφέρη – Η συγκλονιστική ομιλία του
