Αύγουστος 1940. Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος έχει κλείσει έναν χρόνο. Η Ελλάδα, υπό τη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά, τηρεί τυπικά ουδετερότητα, αλλά είναι εμφανές ότι κλίνει προς τη Μεγάλη Βρετανία, η οποία εκείνη την περίοδο δοκιμάζεται από τις αεροπορικές επιθέσεις της Λουφτβάφε.
Η φασιστική Ιταλία του Μπενίτο Μουσολίνι, σύμμαχος της ναζιστικής Γερμανίας, επιδιώκει την κυριαρχία στη Μεσόγειο και βλέπει την Ελλάδα ως εμπόδιο στα σχέδιά της.
Η διαταγή του τορπιλισμού
Η εντολή για την επίθεση δόθηκε από τον Ιταλό διοικητή των Δωδεκανήσων, Τσέζαρε Μαρία Ντε Βέκι, κορυφαίο στέλεχος του Φασιστικού Κόμματος, πιθανότατα με τη γνώση του ίδιου του Μουσολίνι.
Το υποβρύχιο “Ντελφίνο”, με κυβερνήτη τον υποπλοίαρχο Τζουζέπε Αϊκάρντι, απέπλευσε από τη Λέρο το βράδυ της 14ης Αυγούστου, με αποστολή να πλήξει πλοία σε Τήνο και Σύρο και να αποκλείσει τη Διώρυγα της Κορίνθου.
Η ημέρα της Παναγίας – Η επίθεση
Το πρωί της 15ης Αυγούστου 1940, το “Ντελφίνο” βρέθηκε εν καταδύσει έξω από το λιμάνι της Τήνου. Ο στόχος αρχικά ήταν τα επιβατικά “Έλση” και “Έσπερος”, τα οποία οι Ιταλοί θεωρούσαν οπλιταγωγά.
Από το περισκόπιο όμως, ο Αϊκάρντι είδε το ελληνικό καταδρομικό “Έλλη” να καταπλέει για να τιμήσει τη Μεγαλόχαρη. Η ευκαιρία, όπως έκρινε, ήταν μοναδική.
Στις 08:25 π.μ., λίγο πριν ξεκινήσει η λιτάνευση της εικόνας και ενώ στην προκυμαία υπήρχε πλήθος προσκυνητών, εκτοξεύθηκαν τρεις τορπίλες.
Η μία βρήκε στόχο, χτυπώντας καίρια το μηχανοστάσιο και τις δεξαμενές πετρελαίου. Οι άλλες δύο αστόχησαν και εξερράγησαν στην προκυμαία.
Το “Έλλη” βυθίστηκε μία ώρα αργότερα, παρά τις ηρωικές προσπάθειες του πληρώματος. Ο τραγικός απολογισμός: 9 νεκροί (ένας υπαξιωματικός και οκτώ ναύτες), 24 τραυματίες και μια γυναίκα που πέθανε από καρδιακή προσβολή λόγω της έκρηξης.
Η σιωπή της κυβέρνησης Μεταξά
Η έρευνα του Πολεμικού Ναυτικού αποκάλυψε αμέσως ότι οι τορπίλες ήταν ιταλικές. Ωστόσο, η κυβέρνηση Μεταξά κράτησε το πόρισμα μυστικό για να μην προκαλέσει ανοιχτή σύγκρουση με την Ιταλία πριν η χώρα είναι έτοιμη.
Η ελληνική κοινή γνώμη όμως δεν είχε καμία αμφιβολία για την εθνικότητα του υποβρυχίου.
Η αποκάλυψη και η δικαίωση της μνήμης
Η επίσημη ανακοίνωση ήρθε στις 30 Οκτωβρίου 1940, δύο μέρες μετά την ιταλική εισβολή στην Ελλάδα. Ο Ιταλός ΥΠΕΞ Γκαλεάτσο Τσιάνο παραδέχτηκε στα απομνημονεύματά του ότι ο τορπιλισμός ήταν αποτέλεσμα της “θρασύτητας του Ντε Βέκι”.
Η νέα “Έλλη” και τα απομεινάρια του ναυαγίου
Στο πλαίσιο των πολεμικών επανορθώσεων, η Ιταλία παρέδωσε στην Ελλάδα το καταδρομικό “Eugenio di Savoia”, που μετονομάστηκε σε “Έλλη” τον Ιούνιο 1951.
Στη δεκαετία του ’50, το ναυάγιο ανελκύστηκε και πουλήθηκε για σκραπ. Το 1985, Έλληνες δύτες εντόπισαν στον βυθό της Τήνου κομμάτια της ιταλικής τορπίλης, που εκτίθενται σήμερα στο Ναυτικό Μουσείο Πειραιά.
Συμβολισμός και μνήμη
Ο τορπιλισμός της “Έλλης” παραμένει ένα σύμβολο της απροκάλυπτης πρόκλησης της φασιστικής Ιταλίας πριν από την 28η Οκτωβρίου. Η επίθεση, ανήμερα της μεγαλύτερης γιορτής της Παναγίας, έδωσε έναν ακόμη λόγο ενότητας και αποφασιστικότητας στον ελληνικό λαό, που λίγες εβδομάδες αργότερα θα έλεγε το ιστορικό “Όχι”.
