Ένας χρόνος ολοκληρώθηκε από την πτώση του καθεστώτος Άσαντ και την ανάληψη εξουσίας από τον Άχμεντ αλ-Σάραα (πρώην μέλος της συριακής αλ-Κάιντα). Παρά την πρόοδο σε διπλωματικό επίπεδο, σοβαρά προβλήματα παραμένουν στο εσωτερικό της χώρας. Ο αρχικός ενθουσιασμός και η αισιοδοξία έχουν αρχίσει να δίνουν τη θέση τους στην αγωνία και τον φόβο, τουλάχιστον για ένα μέρος του πληθυσμού, κυρίως μετά από τη σεχταριστική βία στη συριακή ακτή και τη Σουέιντα, στη νότια Συρία.
Περιφερειακοί συσχετισμοί
Εν μέσω των ευρύτερων αλλαγών στη Μέση Ανατολή, ο περιφερειακός ρόλος της Συρίας βρίσκεται υπό διαμόρφωση καθώς περιφερειακές δυνάμεις ανταγωνίζονται και νέες συνεργασίες αναπτύσσονται. Εκμεταλλευόμενες την αποδυνάμωση της περιφερειακής επιρροής του Ιράν και της Ρωσίας, κυρίαρχο ρόλο στην μετά – Άσαντ Συρία διεκδικούν ή κατέχουν οι ΗΠΑ, η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία, το Κατάρ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ) και το Ισραήλ. Παρά τις διαφορές τους, η Τουρκία και η Σαουδική Αραβία έχουν αναπτύξει συνεργασία, προκειμένου να στηρίξουν τον αλ-Σάραα: η πρώτη στρατιωτικά και πολιτικά, η δεύτερη οικονομικά, με τη συνδρομή του Κατάρ και των ΗΑΕ. Σημαντικό σημείο σύγκλισης μεταξύ Άγκυρας και Ριάντ αποτελεί η ενδεχόμενη μελλοντική ανάκαμψη της ιρανικής επιρροής στη Συρία.
Οι εμπλεκόμενες δυνάμεις ωστόσο δεν μοιράζονται τους ίδιους στόχους. Οι ΗΠΑ μαζί με την Τουρκία και τις παραπάνω χώρες του Κόλπου στηρίζουν την μεταβατική κυβέρνηση του αλ-Σάραα και την εδαφική ενότητα της Συρίας. Αντιθέτως, το Ισραήλ εναντιώνεται στο νέο συριακό καθεστώς και προτιμά μια ασταθή και εδαφικά διαιρεμένη Συρία εργαλειοποιώντας προς τούτο εθνοσεχταριστικές εντάσεις. Επίσης, εκμεταλλευόμενο την αστάθεια της μεταβατικής φάσης, έχει καταλάβει επιπλέον εδάφη στα ήδη κατεχόμενα υψίπεδα του Γκολάν και στη νοτιοδυτική Συρία, ενώ έχει εντείνει τις επιθέσεις εναντίον της χώρας.
Στόχος του Ισραήλ είναι η δημιουργία αποστρατιωτικοποιημένης ζώνης στις τρεις νότιες επαρχίες της Συρίας – Κουνέιτρα, Ντάραα και Σουέιντα – και η αποτροπή της στρατιωτικής ανασυγκρότησης της Δαμασκού· το δεύτερο αποτελεί άλλο ένα σημείο απόκλισης από τις θέσεις της Τουρκίας και της Σαουδικής Αραβίας. Οι ΗΠΑ καταβάλλουν προσπάθειες ώστε να εξισορροπήσουν τα αντικρουόμενα συμφέροντα και τους στόχους των συμμάχων τους, της Τουρκίας και του Ισραήλ.
Διπλωματική πρόοδος – εσωτερικά προβλήματα
Ο πρώτος χρόνος διακυβέρνησης του αλ-Σάραα παρουσιάζει έντονη αντίθεση ανάμεσα στην εξωτερική πολιτική και την εσωτερική κατάσταση. Το νέο καθεστώς φαίνεται να έχει εστιάσει στην εξωτερική πολιτική και τη διπλωματία με στόχο την επαναφορά της Συρίας στη διεθνή σκηνή, τη διασφάλιση διεθνούς πολιτικής νομιμοποίησης και την άρση των κυρώσεων.
Πράγματι, στο διεθνές πεδίο, οι έως τώρα εξελίξεις είναι σημαντικές και ταχείες: ο αλ-Σάραα κατόρθωσε να σπάσει την απομόνωση της χώρας και να επιτύχει την άρση των κυρώσεων, ενώ τόσο ο ίδιος όσο και η οργάνωσή του, Hayat Tahrir al-Sham (HTS), αφαιρέθηκαν από τον κατάλογο ξένων τρομοκρατικών οργανώσεων των ΗΠΑ και της Βρετανίας. Παράλληλα, στο πλαίσιο μιας αξιοσημείωτης στροφής της αμερικανικής πολιτικής στη Μέση Ανατολή, οι σχέσεις ΗΠΑ-Συρίας έχουν αρχίσει να ομαλοποιούνται. Την ίδια στιγμή, οι ΗΠΑ έχουν ξεκινήσει να μειώνουν τη στρατιωτική τους παρουσία στη Συρία, γεγονός που συμβάλλει στη διαμόρφωση ενός νέου περιβάλλοντος ασφάλειας.
Παρά τις διπλωματικές επιτυχίες, στο εσωτερικό της χώρας η εικόνα παραμένει ασταθής και δυσοίωνη σε πολλά επίπεδα. Πρώτον, η Συρία εξακολουθεί να είναι γεωγραφικά διαιρεμένη: η μεταβατική κυβέρνηση ελέγχει κυρίως τα μεγάλα αστικά κέντρα στο δυτικό τμήμα, οι υπό κουρδική ηγεσία Συριακές Δημοκρατικές Δυνάμεις (SDF) ελέγχουν το βορειοανατολικό τμήμα, ανατολικά του Ευφράτη, ενώ οι Δρούζοι περιοχές νότια της Δαμασκού. Ταυτόχρονα, τμήματα της βόρειας Συρίας βρίσκονται υπό τουρκική κατοχή, ελεγχόμενα από τοπικές ένοπλες ομάδες στηριζόμενες από την Τουρκία, ενώ το Ισραήλ έχει επεκτείνει την κατοχή εδαφών στη νοτιοδυτική Συρία.
Δεύτερον, εντείνεται η αίσθηση ότι ο απολυταρχισμός και πρακτικές του προηγούμενου καθεστώτος συνεχίζονται με νέο προσωπείο. Ειδικότερα, ο νεποτισμός και η αδιαφάνεια εξακολουθούν να υφίστανται, καθώς συγγενείς ή άτομα του στενού κύκλου του αλ-Σάραα έχουν διοριστεί σε θέσεις-κλειδιά της κυβέρνησης.
Η εξουσία συγκεντρώνεται στο πρόσωπο του Προέδρου, ήτοι του αλ-Σάραα. Οι πρώτες βουλευτικές εκλογές μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ, τον Οκτώβριο του 2025, επικρίθηκαν έντονα λόγω της διαδικασίας εκλογής των μελών της Βουλής – μέσω άμεσης και έμμεσης ανάθεσης από τον αλ-Σάραα-, του αποκλεισμού των Κούρδων και των Δρούζων από τη συμμετοχή στις εκλογές και της υποεκπροσώπησης των γυναικών και των εθνοθρησκευτικών μειονοτήτων.
Τρίτον, σε οικονομικό επίπεδο, το κόστος ζωής αυξάνεται ενώ οι νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις της μεταβατικής κυβέρνησης δυσχεραίνουν περαιτέρω την ήδη δύσκολη καθημερινότητα της συντριπτικής πλειοψηφίας του πληθυσμού που ζει κάτω από το όριο της φτώχειας. Αναφορικά με την ανοικοδόμηση της χώρας, το κόστος της οποίας εκτιμάται σε περίπου 216 δισεκατομμύρια δολάρια σύμφωνα με την Διεθνή Τράπεζα (Οκτώβριος 2025), η Σαουδική Αραβία και το Κατάρ έχουν υποσχεθεί οικονομική βοήθεια, περιορισμένη προς το παρόν στην κάλυψη των μισθών.
Η άρση των κυρώσεων, κυρίως του «Νόμου του Καίσαρα» στα μέσα Δεκεμβρίου 2025, αποτελεί αναμφισβήτητα θετικό βήμα, δεδομένου ότι οι κυρώσεις πλήττουν κυρίως τον πληθυσμό. Ωστόσο, η άρση από μόνη της δεν συνεπάγεται αυτόματα οικονομική ανάκαμψη εφόσον δεν αντιμετωπιστούν τα δομικά προβλήματα της συριακής οικονομίας. Επιπλέον, η άρση των κυρώσεων «Καίσαρα» υπόκειται σε αυστηρά κριτήρια και ελέγχους οι οποίοι υπονομεύουν την εθνική κυριαρχία της χώρας.
Εάν η άρση των κυρώσεων δεν συνοδευτεί από άμεσα μέτρα για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων και τη βελτίωση των συνθηκών ζωής και εργασίας, υπάρχει κίνδυνος να χαθεί μια σημαντική ευκαιρία και να αυξηθεί η λαϊκή δυσαρέσκεια η οποία δύναται να οδηγήσει σε νέο κύκλο διαμαρτυριών. Ήδη έχουν πραγματοποιηθεί απεργίες και διαδηλώσεις σχετικά με το εργασιακό καθεστώς και την οικονομική κατάσταση στο Χαλέπι, το Ιντλίμπ, το Μάνμπιτζ, τη Δαμασκό, την Ταρτούς και τη Χομς.
Τέταρτον, η ανασφάλεια, ο φόβος και η δυσπιστία προς τη μεταβατική κυβέρνηση έχουν ενταθεί μετά την έξαρση βίας εναντίον εθνοθρησκευτικών μειονοτήτων από το Μάρτιο του 2025 και έπειτα. Συγκεκριμένα, η βία κατά των Αλαουιτών στη συριακή ακτή και την Χομς, κατά των Δρούζων στη Σουέιντα, σε συνδυασμό με τις αιματηρές επιθέσεις σε ελληνορθόδοξη εκκλησία στη Δαμασκό και σε αλουίτικο τεμένος στη Χομς, έχει τρομοκρατήσει τις μειονότητες στη Συρία, οι οποίες αποτελούν περίπου το 25-30% του πληθυσμού. Η ανοχή της μεταβατικής κυβέρνησης και η συμμετοχή φραξιών του νέου συριακού στρατού στις επιθέσεις αυτές ενισχύουν περαιτέρω την δυσπιστία προς την κυβέρνηση αλ-Σάραα.
Κουρδικός παράγοντας
Στον αντίποδα των πολιτικών της μεταβατικής κυβέρνησης, η Αυτόνομη Διοίκηση της Βόρειας και Ανατολικής Συρίας – το de facto όργανο διακυβέρνησης της περιοχής – εφαρμόζει εδώ και 13 χρόνια ένα αποκεντρωμένο σύστημα διοίκησης, στο οποίο συμμετέχουν και εκπροσωπούνται όλες οι εθνοθρησκευτικές κοινότητες της περιοχής. Η (επαν)ενοποίηση της περιοχής, πλούσιας σε φυσικούς και ενεργειακούς πόρους, με τη Συρία αποτελεί καθοριστικό ζήτημα προς επίλυση για τη Δαμασκό.
Έτσι, το Μάρτιο του 2025, υπεγράφη συμφωνία οχτώ σημείων μεταξύ του αλ-Σάραα και του επικεφαλής των SDF, Μάζλουμ Άμπντι, με προθεσμία εφαρμογής το τέλος του ίδιου έτους. Η συμφωνία αναγνώρισε για πρώτη φορά στην σύγχρονη ιστορία της χώρας τα συνταγματικά δικαιώματα των Κούρδων. Ωστόσο, η Συνταγματική Διακήρυξη – οιονεί μεταβατικό Σύνταγμα της Συρίας με πενταετή ισχύ – η οποία εγκρίθηκε τρεις μόλις μέρες μετά δεν περιλαμβάνει καμία αναφορά σε αυτά τα δικαιώματα.
Καθώς η προθεσμία εφαρμογής της συμφωνίας λήγει στο τέλος του 2025, ασκούνται έντονες πιέσεις κυρίως από τις ΗΠΑ και την Τουρκία για επίτευξη συμφωνίας πριν από την εκπνοή του έτους. Η Τουρκία, η οποία διαθέτει σημαντική επιρροή στη Δαμασκό, πιέζει κυρίως για την ένταξη των SDF στο συριακό στρατό ως μεμονωμένων μαχητών. Οι SDF, υπερτερούντες αριθμητικά και σε ισχύ του νέου στρατού, φαίνεται ότι έως τώρα επιδίωκαν να κερδίσουν χρόνο, ενώ στόχος τους είναι η ένταξή τους ως μπλοκ, αντί της πλήρους ενσωμάτωσης, σε έναν αναδιαμορφωμένο συριακό στρατό.
Κύρια ακανθώδη ζητήματα της συμφωνίας αποτελούν η ενσωμάτωση των SDF και η συμμετοχή των γυναικείων μονάδων προστασίας στον συριακό στρατό, η σύνθεση του οποίου εγείρει σημαντικές ανησυχίες, το μοντέλο διακυβέρνησης της χώρας και η διαχείριση των πηγών ενέργειας. Βασικές κόκκινες γραμμές για τους Κούρδους – που δεν επιδιώκουν απόσχιση από τη Συρία – είναι η συνταγματική αναγνώριση των δικαιωμάτων όλων των λαών της χώρας και η εφαρμογή ενός αποκεντρωμένου συστήματος διοίκησης. Αξίζει να σημειωθεί ότι το αίτημα για αποκεντρωμένη διοίκηση και ομοσπονδία υποστηρίζεται επίσης από σημαντικά τμήματα των κοινοτήτων των Δρούζων, των Αλαουιτών και άλλων μειονοτήτων στη Συρία.
Η δυσπιστία των SDF έχει ενισχυθεί μετά τα βίαια γεγονότα στη συριακή ακτή και την Σουέιντα, ενώ οι συγκρούσεις μεταξύ των SDF και δυνάμεων της συριακής κυβέρνησης συνεχίζονται σε διάφορα μέτωπα, με πιο πρόσφατες αυτές στο Χαλέπι, παρά το άρθρο τρία της συμφωνίας του Μαρτίου περί γενικής εκεχειρίας.
Παράλληλα, για τους Κούρδους της Συρίας, η έως τώρα ειρηνευτική διαδικασία μεταξύ Άγκυρας και Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν (PKK) έχει προσφέρει μια ζωτικής σημασίας ανάσα δεδομένου ότι μέχρι πρότινος στελέχη της Αυτόνομης Διοίκησης, της κοινωνίας των πολιτών καθώς και κρίσιμες κοινωνικές και ενεργειακές υποδομές ήταν στόχος συνεχών επιθέσεων τουρκικών drones και βομβαρδισμών. Ωστόσο, ο κίνδυνος επανέναρξης των τουρκικών επιθέσεων παραμένει, καθώς η Τουρκία επιδιώκει εδώ και χρόνια την δημιουργία αποστρατιωτικοποιημένης ζώνης στη Βόρεια Συρία.
Προκλήσεις του 2026
Οι προκλήσεις για τη μεταβατική κυβέρνηση είναι πολυάριθμες και πολυπαραγοντικές και αφορούν, σε μεγάλο βαθμό, το εσωτερικό της χώρας, όπου εντείνονται τα προβλήματα σε οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο. Σε αυτά προστίθεται ο κίνδυνος του ISIS, το οποίο έχει εντείνει τις επιθέσεις του. Το ISIS και τα παρακλάδια του απειλούν όχι μόνο τις θρησκευτικές μειονότητες της Συρίας, αλλά και τη μεταβατική κυβέρνηση του αλ-Σάραα, τον οποίο θεωρούν «προδότη» και «αποστάτη».
Η συνεργασία του αλ-Σάραα με τις ΗΠΑ, και εν γένει με τη Δύση, καθώς και ο τρόπος διακυβέρνησής του αποτελούν κόκκινες γραμμές για το ISIS και άλλες σαλαφιστικές-τζιχαντιστικές οργανώσεις. Υπό αυτές τις συνθήκες δεν μπορεί να αποκλειστεί ο κίνδυνος ενδοσουνιτικών διαμάχων. Επιπλέον, η αναζωπύρωση της τζιχαντιστικής απειλής δύναται να οδηγήσει σε περαιτέρω αποσταθεροποίηση, εκθέτοντας ταυτόχρονα τη μεταβατική κυβέρνηση ως ανίκανη ή απρόθυμη να διασφαλίσει την ασφάλεια του συριακού λαού. Η έλλειψη ασφάλειας μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί από τον αλ-Σάραα ως πρόσχημα για την ενίσχυση της αυταρχικής διακυβέρνησης και του ελέγχου στον πληθυσμό.
Το 2025 αποτελεί το προοίμιο μιας νέας, υπό διαμόρφωση εποχής στη Συρία. Ο ήδη βαθιά τραυματισμένος και δοκιμασμένος συριακός λαός δεν αντέχει άλλο τη συνέχιση ενός πολέμου που μετρά ήδη 14 χρόνια και, παρά τις εξαγγελίες, δεν έχει ουσιαστικά λήξει, όπως δείχνουν οι σποραδικές συγκρούσεις σε διάφορα σημεία της χώρας. Οι αποφάσεις που θα ληφθούν από όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές το προσεχές διάστημα και οι ισορροπίες που θα διαμορφωθούν θα καθορίσουν το μέλλον της χώρας και των κοινοτήτων της, είτε δημιουργώντας ευνοϊκές συνθήκες για ομαλή μεταπολεμική μετάβαση και σταθερότητα, είτε οδηγώντας σε νέο κύκλο βίας με σεχταριστικά, αυτή τη φορά, χαρακτηριστικά. Χωρίς συμπερίληψη, εκδημοκρατισμό, μεταβατική δικαιοσύνη και συμφιλίωση, πλουραλισμό και βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης, το δεύτερο σενάριο φαίνεται πιο πιθανό.
