Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος δεν υπήρξε απλώς ένας μεγάλος Έλληνας σκηνοθέτης με διεθνή ακτινοβολία. Υπήρξε ένας ποιητής της εικόνας που ανέλαβε ένα σχεδόν αδύνατο έργο: να χωρέσει στον κινηματογράφο τη σύγχρονη ελληνική ιστορία, τις ήττες και τις προσδοκίες της, τη μνήμη, την εξορία, την Αριστερά, αλλά και τη βαθιά υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου του 20ού αιώνα. Το έργο του, μοναχικό και απαιτητικό, συνομιλεί με την Ιστορία όχι ως παρελθόν αλλά ως ανοιχτή πληγή και ως υπόσχεση.
Μια παιδική κραυγή και η σκιά που μεγάλωσε στον τοίχο
Γεννημένος στην Αθήνα στις 27 Απριλίου 1935, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος μεγάλωσε σε μια πόλη που κουβαλούσε ακόμη τα τραύματα του πολέμου και του εμφυλίου. Μαθητής στο δημοτικό της οδού Αχαρνών και αργότερα στο Β΄ Γυμνάσιο Αρρένων, βρέθηκε ανάμεσα σε συνομηλίκους που θα άφηναν το αποτύπωμά τους στην πνευματική ζωή της χώρας. Ωστόσο, η δική του καθοριστική συνάντηση έγινε πολύ νωρίς, μέσα σε μια σκοτεινή κινηματογραφική αίθουσα. Η προβολή της ταινίας Angels with Dirty Faces του Μάικλ Κέρτιζ δεν του χάρισε απλώς μια συγκίνηση· του χάρισε ένα τραύμα, μια κραυγή που τον στοίχειωσε. Η σκιά που μεγάλωνε στον τοίχο και το «δεν θέλω να πεθάνω» του ήρωα ήταν η πρώτη ύλη μιας κινηματογραφικής συνείδησης που θα οικοδομούνταν πάνω στη σχέση εικόνας και θανάτου, μνήμης και απώλειας.
Από τη Νομική στο Παρίσι και την αναζήτηση της μορφής
Η διαδρομή του δεν ήταν ευθύγραμμη. Η Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών αποδείχθηκε μια στάση και όχι προορισμός. Το Παρίσι των αρχών της δεκαετίας του ’60, με τη Σορβόννη, τον Ζορζ Σαντούλ, τον Κλοντ Λεβί-Στρος και τον Ζαν Ρους, υπήρξε το πραγματικό εργαστήρι διαμόρφωσής του. Εκεί, ανάμεσα στη φιλμογραφία, την εθνολογία και το cinéma direct, ο Αγγελόπουλος άρχισε να αντιλαμβάνεται τον κινηματογράφο όχι ως αφήγηση ιστοριών αλλά ως τρόπο σκέψης. Η ρήξη του με τη σχολή IDHEC και η παραμονή του στο Παρίσι φανερώνουν ήδη έναν δημιουργό που δεν πειθαρχεί εύκολα σε θεσμούς και κανόνες.
Η γέννηση ενός νέου ελληνικού βλέμματος
Η επιστροφή του στην Ελλάδα τον έφερε αντιμέτωπο με μια κοινωνία σε πολιτικό αναβρασμό. Ως κριτικός κινηματογράφου στη Δημοκρατική Αλλαγή και συνιδρυτής του Σύγχρονου Κινηματογράφου, συνέβαλε θεωρητικά στη γέννηση του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου. Η Αναπαράσταση του 1970 υπήρξε η πρώτη καθαρή δήλωση πρόθεσης. Με αφετηρία ένα έγκλημα στην Ήπειρο, ο Αγγελόπουλος κατέγραψε την ελληνική επαρχία όχι ως φολκλορικό τοπίο αλλά ως πεδίο κοινωνικών και ιστορικών αντιθέσεων. Τα μεγάλα πλάνα, η επιμονή στη διάρκεια, η φωτογραφία του Γιώργου Αρβανίτη εγκαινίασαν μια κινηματογραφική γλώσσα που θα γινόταν αναγνωρίσιμη σε όλο τον κόσμο.
Η Ιστορία ως ανοιχτό παρόν
Το ιστορικοπολιτικό τρίπτυχο Μέρες του ’36, Θίασος και Κυνηγοί καθιέρωσε τον Αγγελόπουλο διεθνώς και τον τοποθέτησε στο κέντρο μιας συζήτησης που ξεπερνούσε τον κινηματογράφο. Εδώ η Ιστορία δεν αφηγείται, αλλά βιώνεται. Στις Μέρες του ’36 η δικτατορία του Μεταξά συνομιλεί υπόγεια με τη δικτατορία των συνταγματαρχών. Στον Θίασο η διαδρομή ενός περιπλανώμενου θιάσου γίνεται η ίδια η ιστορία της Ελλάδας από την Κατοχή έως τον Εμφύλιο. Οι Κυνηγοί φέρνουν το παρελθόν κυριολεκτικά στο παρόν, με ένα πτώμα που αρνείται να ξεχαστεί.
Εδώ ο Αγγελόπουλος αναδεικνύεται ως σκηνοθέτης της Αριστεράς όχι με τη στενή κομματική έννοια, αλλά ως δημιουργός που τοποθετεί την Αριστερά στο κέντρο της ιστορικής εμπειρίας. Η πολιτική δεν είναι σύνθημα· είναι μνήμη, ήττα, προσδοκία και ενοχή.
Από τον μύθο στην εσωτερική εξορία
Με τον Μεγαλέξανδρο και την «τριλογία της σιωπής» ο Αγγελόπουλος στρέφεται σε μια βαθύτερη, πιο υπαρξιακή διερεύνηση. Η εξουσία, η ήττα, η αδυναμία της επιστροφής γίνονται κεντρικά μοτίβα. Το Ταξίδι στα Κύθηρα, ο Μελισσοκόμος και το Τοπίο στην Ομίχλη μιλούν για ανθρώπους που αναζητούν κάτι που έχει χαθεί ή ίσως δεν υπήρξε ποτέ. Το ταξίδι παραμένει συλλογικό, ακόμη κι όταν φαίνεται απολύτως προσωπικό.
Το βλέμμα που αναζητά τον εαυτό του
Στη δεκαετία του ’90, με το Μετέωρο Βήμα του Πελαργού, το Βλέμμα του Οδυσσέα και το Μια Αιωνιότητα και μια Μέρα, το βλέμμα του Αγγελόπουλου γίνεται πιο εσωστρεφές. Τα σύνορα, οι πρόσφυγες, η διάλυση των βεβαιοτήτων της Ευρώπης συνοδεύουν ήρωες που επιχειρούν έναν απολογισμό ζωής. Η Ιστορία δεν εξαφανίζεται, αλλά μετατοπίζεται, γίνεται σκιά που βαραίνει τις προσωπικές διαδρομές.
Η σιωπή, η αναμονή και το ανεκπλήρωτο όραμα
Τα τελευταία έργα του, Το Λιβάδι που Δακρύζει και Η Σκόνη του Χρόνου, επιχειρούν να ξαναπιάσουν το νήμα της Ιστορίας σε μια εποχή γενικευμένης σύγχυσης. Ο ίδιος ο Αγγελόπουλος μίλησε για μια «περίοδο σιωπής», για μια αίθουσα αναμονής όπου όλοι περιμένουν ένα νέο όραμα. Η αναζήτηση αυτή έμεινε ανολοκλήρωτη με τον τραγικό του θάνατο τον Ιανουάριο του 2012, κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων της Άλλης Θάλασσας.
Όταν ο χρόνος γίνεται τόπος
Το έργο του Αγγελόπουλου συγκροτεί έναν ενιαίο κόσμο όπου ο χρόνος δεν κυλά γραμμικά αλλά συμπυκνώνεται, επιστρέφει, σπάει και ξανασυντίθεται. Τα πλάνα-σεκάνς δεν είναι αισθητική ιδιοτροπία αλλά ανάγκη: μόνο έτσι μπορεί να χωρέσει ο αδιαίρετος χρόνος της Ιστορίας. Οι ήρωες λειτουργούν ως φορείς συλλογικής μνήμης, ως σύμβολα μιας κοινωνίας σε διαρκή μετάβαση.
Η ελεγεία ως πράξη αντίστασης
Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος κατηγορήθηκε για ελιτισμό, για δυσκολία, για απόσταση από το «λαϊκό». Κι όμως, το έργο του είναι μια από τις πιο βαθιές λαϊκές πράξεις του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού, ακριβώς επειδή αρνείται την ευκολία. Είναι μια κραυγή αντίστασης απέναντι στη λήθη, στην τηλεοπτική ισοπέδωση, στον κατακερματισμό του κόσμου. Όπως ο ίδιος έλεγε, ο ρόλος του ποιητή είναι να τραγουδά την επανάσταση, να κλαίει τους νεκρούς και να ανακαλεί το χαμένο πρόσωπο της ελευθερίας.
Στον κινηματογράφο του Θόδωρου Αγγελόπουλου η Ιστορία δεν τελειώνει, παραμένει ανοιχτή και αβέβαιη. Κι ίσως γι’ αυτό το βλέμμα του συνεχίζει να μας αφορά: γιατί μας καλεί όχι να θυμηθούμε απλώς, αλλά να αναζητήσουμε ξανά το όνειρο που ακόμη δεν έχει όνομα.
Διαβάστε επίσης:
Όλη η φιλμογραφία του Θόδωρου Αγγελόπουλου πρώτη φορά διαθέσιμη online
Σαν σήμερα η παραλαβή του Νόμπελ από τον Σεφέρη – Η συγκλονιστική ομιλία του
