«Πάντα ῥεῖ», ψιθύριζε η ιωνική σκέψη στις απαρχές της περιπέτειας του λόγου, επιχειρώντας να συλλάβει την ουσία ενός κόσμου που αυτοποιείται μέσα από την αέναη μεταβολή.
Στις αρχές του 21ου αιώνα, η κοσμολογία έμοιαζε να έχει κατακτήσει κάτι σπάνιο: μια εν μέρει συνολική και αρκετά συνεκτική εικόνα του σύμπαντος, εκκινώντας λίγα μόλις δευτερόλεπτα μετά την εμφάνισή του έως και τη συντέλεια των πάντων. Σήμερα, αυτή η εικόνα αρχίζει να ραγίζει. Οι νεότερες παρατηρήσεις υποδηλώνουν ότι η δύναμη που οδηγεί την κοσμική διαστολή ίσως δεν είναι και τόσο σταθερή όσο θεωρούταν επί δεκαετίες. Αν αυτό επιβεβαιωθεί, δεν θα μεταβληθούν απλώς οι προβλέψεις για το μέλλον του κόσμου· μετατοπίζεται και ο τρόπος με τον οποίο η επιστήμη κατανοεί την υφή της ίδιας της πραγματικότητας.
Τι ακριβώς ανακαλύφθηκε: η σκοτεινή ενέργεια σε υποχώρηση
Για να γίνει κατανοητό το διακύβευμα, χρειάζεται πρώτα να αποσαφηνιστεί τι ακριβώς έχει αλλάξει. Τα τελευταία χρόνια, μεγάλης κλίμακας διεθνή πειράματα χαρτογράφησης του σύμπαντος —με πιο εμβληματικό το DESI (Dark Energy Spectroscopic Instrument)— μελετούν την κατανομή εκατομμυρίων γαλαξιών σε τεράστιες κοσμικές αποστάσεις. Ο τρόπος με τον οποίο οι γαλαξίες είναι διατεταγμένοι στον χώρο λειτουργεί ως αρχείο της ιστορίας της κοσμικής διαστολής.
Αναλύοντας έναν νέο, εξαιρετικά λεπτομερή χάρτη που περιλαμβάνει περίπου 15 εκατομμύρια γαλαξίες, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα δεδομένα αποκλίνουν από τις προβλέψεις του καθιερωμένου κοσμολογικού μοντέλου. Συγκεκριμένα, δείχνουν ότι η σκοτεινή ενέργεια —η αινιγματική συνιστώσα που επιταχύνει τη διαστολή— ενδέχεται να εξασθενεί με την πάροδο του χρόνου.
Η στατιστική ισχύς του αποτελέσματος, που φτάνει τα 4,2 sigma (δηλαδή ένα παρατηρούμενο αποτέλεσμα που είναι εξαιρετικά απίθανο να έχει συμβεί τυχαία), δεν συνιστά ακόμη οριστική ανακάλυψη. Είναι όμως επαρκώς ισχυρή ώστε να προκαλέσει σοβαρό θεωρητικό προβληματισμό. Το γεγονός ότι ανεξάρτητα δεδομένα από το Dark Energy Survey συγκλίνουν προς το ίδιο συμπέρασμα ενισχύει την αίσθηση ότι δεν πρόκειται απλώς για κάποιο μεμονωμένο σφάλμα μέτρησης.
Γιατί αυτό θεωρείται τόσο ριζοσπαστικό
Η πιθανότητα η σκοτεινή ενέργεια να μεταβάλλεται στον χρόνο δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική λεπτομέρεια που αφορά τους ειδικούς. Είναι ριζοσπαστική επειδή πλήττει στον πυρήνα της μια βαθιά ριζωμένη υπόθεση της νεότερης επιστήμης: ότι στο υπόστρωμα της μεταβολής των φαινομένων υπάρχει ένα επίπεδο αμετάβλητων θεμελίων.
Η κοσμολογική σταθερά —είτε με τη μορφή του όρου Λ είτε ως ενέργεια του κενού— λειτούργησε ακριβώς ως ένα τέτοιο θεμέλιο. Εγγυόταν ότι, παρά την κοσμική εξέλιξη, κάτι παρέμενε σταθερό και αμετάβλητο στην πρώτη φυσική στιβάδα που θα έλεγε και ο Καστοριάδης. Ότι ο χρόνος, όσο κι αν μετασχηματίζει τις δομές του σύμπαντος, δεν αγγίζει τη βάση πάνω στην οποία αυτές εδράζονται.
Αν όμως η σκοτεινή ενέργεια αποδειχθεί μεταβαλλόμενη, τότε το τελευταίο προπύργιο σταθερότητας του μέχρι πρότινος κυρίαρχου επιστημονικού παραδείγματος καταρρέει. Το σύμπαν παύει να είναι ένα «σύστημα» που εξελίσσεται πάνω σε μερικώς αμετάβλητους νόμους και μετατρέπεται σε μια διαδικασία όπου ακόμη και οι νόμοι του αποκτούν κατά κάποιο τρόπο μια κάποια «ιστορικότητα». Η μετατόπιση αυτή είναι συγκρίσιμη, ως προς το εννοιολογικό της εύρος και βάθος, με την εγκατάλειψη του γεωκεντρισμού ή της απόλυτης νευτώνειας χρονικότητας.
Η ιστορική επιμονή της σταθερότητας
Η επιμονή σε κάποιους είδους «ακινησία» και «σταθερότητα» δεν είναι τυχαία· διατρέχει ολόκληρη την ιστορία της δυτικής σκέψης. Από την αναζήτηση της αμετάβλητης ουσίας στην αρχαία μεταφυσική έως τους αιώνιους νόμους της φύσης του Διαφωτισμού, η γνώση οργανώθηκε γύρω από την παραδοχή ότι το πραγματικό, για να είναι κατανοήσιμο, πρέπει να είναι σταθερό.
Η νεότερη φυσική, ακόμη και όταν εισήγαγε την έννοια της εξέλιξης και της κοσμικής ιστορίας, δεν εγκατέλειψε αυτή την απαίτηση. Τη μετέφερε απλώς σε βαθύτερο επίπεδο. Αν οι πλανήτες κινούνται, οι νόμοι της κίνησης είναι αιώνιοι. Αν το σύμπαν διαστέλλεται, η ενέργεια του κενού παραμένει αμετάβλητη.
Η σκοτεινή ενέργεια, όπως ενσωματώθηκε στο μοντέλο Lambda-CDM, αποτελεί την πιο σύγχρονη έκφραση αυτής της μακράς παράδοσης. Είναι η υπόσχεση ότι, κάτω από τη ρευστότητα φαινομένων, καταστάσεων και πραγμάτων, υπάρχει ένα αμετάβλητο υπόβαθρο που επιτρέπει στην επιστήμη να μιλά με βεβαιότητα, δηλαδή να δρα ως αυτό που κατανοείται στις μέρες μας ως επιστήμη.
Το καθιερωμένο μοντέλο ως ιστορικός συμβιβασμός
Υπό αυτή την οπτική, το Lambda-CDM δεν είναι απλώς ένα επιτυχημένο επιστημονικό μοντέλο. Είναι ένας ιστορικός συμβιβασμός ανάμεσα σε δύο αντίρροπες απαιτήσεις: την ανάγκη να περιγραφεί ένα σύμπαν που εξελίσσεται και την ανάγκη να διατηρηθεί ένα σταθερό εννοιολογικό έδαφος που μπορεί να επιτρέψει στην επιστήμη να λειτουργήσει.
Η επιτυχία του έγκειται ακριβώς στο ότι ικανοποιεί και τις δύο ανάγκες. Επιτρέπει την κοσμική ιστορία, αλλά την εγκλωβίζει σε αυστηρά προκαθορισμένα όρια. Το μέλλον του σύμπαντος δεν είναι ανοιχτό· είναι ήδη εγγεγραμμένο στις εξισώσεις.
Αυτή η παραδοχή δεν είναι επιστημονικά ουδέτερη, όπως εξάλλου και το σύνολο του επιστημονικού corpus. Αντανακλά μια βαθύτερη πολιτισμική προτίμηση του δυτικού καπιταλιστικού φαντασιακού για κόσμους που παραμένουν, κατά το μάλλον ή ήττον, προβλέψιμοι και ως εκ τούτου επιδεκτικοί σε κάποιου είδους έλεγχο και «ορθολογική» κυριαρχία.
Όταν το κενό αποκτά παρελθόν
Οι νέες ενδείξεις για την εξελισσόμενη σκοτεινή ενέργεια διαταράσσουν αυτό ακριβώς το φαντασιακό και τα θεμέλια της σύγχρονης φυσικής. Αν το κενό αλλάζει, τότε δεν υπάρχει πλέον ένα προνομιακό επίπεδο της πραγματικότητας που να εξαιρείται από τον χρόνο. Το κενό παύει να είναι ένα απλό σκηνικό και μετατρέπεται σε ενεργό παράγοντα.
Έτσι η έννοια του κενού μετασχηματίζεται ριζικά. Δεν είναι πια το «τίποτα» πάνω στο οποίο συμβαίνουν τα πάντα, αλλά κάτι που διαθέτει τη δική του «ιστορία», τη δική του δυναμική και τη δική του φθορά. Πρόκειται για μια βαθιά οντολογική μετατόπιση: από τον κόσμο ως δομή στον κόσμο ως διαδικασία όπου τα «πάντα γὰρ πέφυκε καὶ ἐλασσοῦσθαι» όπως βάζει ο Θουκυδίδης τον Περικλή να μας υπενθυμίζει.
Σε αυτή την προοπτική, η πραγματικότητα δεν συγκροτείται από πράγματα με σταθερές ιδιότητες, αλλά από, συνεχώς μετασχηματιζόμενες, σχέσεις. Οι σταθερές εμφανίζονται ως προσωρινές συμπυκνώσεις, όχι ως οι αιώνιες και αμετάβλητες αλήθειες.
Η φιλοσοφία της επιστήμης μπροστά στην ιστορικότητα των θεμελίων
Από τη σκοπιά της φιλοσοφίας της επιστήμης, το διακύβευμα αφορά την ίδια την έννοια του φυσικού νόμου. Αν ακόμη και οι πιο θεμελιώδεις κοσμικές παράμετροι έχουν ιστορία, τότε οι νόμοι παύουν να λειτουργούν ως διαχρονικές επιταγές και μετατρέπονται σε ιστορικές κανονικότητες.
Η επιστήμη, σε αυτή την εκδοχή, δεν αποκαλύπτει αιώνιες δομές αλλά χαρτογραφεί περιόδους σχετικής σταθερότητας μέσα σε έναν βαθιά μεταβαλλόμενο κόσμο. Η γνώση δεν εδράζεται έτσι στην ακινησία των νόμων, αλλά στη χρονικά εντοπισμένη αντοχή των εννοιών.
Αυτό δεν είναι κάτι που υπονομεύει την επιστήμη. Την επανατοποθετεί ως ιστορική πρακτική και όχι ως μεταφυσικό δικαστή της πραγματικότητας που θεωρεί ότι πρώτα και κύρια πρέπει να δικάσει την ίδια τη μεταφυσική. Η κοσμολογία εξάλλου είναι πρώτης τάξης οντολογία ακόμη κι αν δεν το καταλαβαίνουν ακριβώς ή το απωθούν τα υποκείμενα που την ασκούν.
Από τη βεβαιότητα στην ενδεχομενικότητα
Σε αυτή την προοπτική, η επιστήμη παύει να εμφανίζεται ως ο θεματοφύλακας μιας κάποιας, έστω και σχετικής, βεβαιότητας και μετασχηματίζεται σε κάτι ουσιωδώς διαφορετικό: σε μια πρακτική προσανατολισμού μέσα στην αβεβαιότητα. Δεν μας λέει πού θα καταλήξει το σύμπαν· μας μαθαίνει όμως πώς να σκεφτόμαστε έναν κόσμο χωρίς προκαθορισμένο τέλος και τελικές εγγυήσεις.
Η πιθανότητα ακόμη και το κενό να μην υπακούει σε αιώνιες σταθερές αποδυναμώνει μια από τις βαθύτερες παρηγοριές της νεωτερικότητας: την ιδέα ότι υπάρχει ένα επίπεδο της πραγματικότητας άτρωτο από την ιστορία όπου η ενδεχομενικότητα παύει να δρα. Αν δεν υπάρχει τέτοιο επίπεδο, τότε το σύμπαν δεν λειτουργεί ως το άχρονο σκηνικό των ανθρώπινων πράξεων, αλλά ως μια ενεργώς διαμορφούμενη διαδικασία, συγγενής —χωρίς να ταυτίζεται— με τον ιστορικό χαρακτήρα των κοινωνιών.
Ίσως αυτή να είναι η πιο ριζοσπαστική συνέπεια των πρόσφατων κοσμολογικών ενδείξεων. Όχι ότι μας στερούν την αυταπάτη της βεβαιότητας του μέλλοντος, αλλά ότι μας υποχρεώνουν να φανταστούμε το μέλλον ως ανοιχτό. Σε έναν κόσμο όπου ακόμη και το κενό έχει «ιστορία», η ιδέα της αναπόφευκτης κατάληξης —φυσικής ή πολιτικής— χάνει τη νομιμοποίησή της.
Η κοσμολογία, έτσι, επιστρέφει απροσδόκητα στον αρχαίο της ρόλο: όχι ως καθρέφτης αιώνιων νόμων, αλλά ως αφήγηση για τη θέση μας σε έναν κόσμο που βρίσκεται συνεχώς προς Είναι. Και ίσως αυτή η αφήγηση, απαλλαγμένη από τις ψευδαισθήσεις παρόντος και παρελθόντος, να μπορέσει να επιτρέψει τη διάνοιξη προς και την ανάδυση μιας νέας μορφής σκέψης — λιγότερο βέβαιης, αλλά περισσότερο ελεύθερης σε έναν κόσμο που μας εμφανίζεται ολοένα και πιο περίκλειστος.
Διαβάστε επίσης:
AI υπουργοί/εραστές και η γυάλα με τις μύγες
