Σε έναν κόσμο επιτάχυνσης, αβεβαιότητας και διαρκούς άγχους, ο σύγχρονος άνθρωπος στρέφεται όλο και συχνότερα σε παλιές και νέες μορφές του μύθου. Τα τελευταία είκοσι χρόνια ο νεοπαγανισμός γνωρίζει εντυπωσιακή αναβίωση, όχι πλέον ως περιθωριακό φαινόμενο αλλά ως αισθητική και πνευματική πρακτική καθημερινής αυτοφροντίδας, αποκαλύπτοντας μια βαθιά κρίση νοήματος στη δυτική νεωτερικότητα.
Η μαγεία επιστρέφει ως απάντηση στην αστική δυσφορία
Η φαντασμαγορία των χριστουγεννιάτικων πόλεων της Δύσης συγκαλύπτει μια βαθιά κοινωνική κόπωση. Πίσω από τα λαμπερά φώτα, η ζωή στις μεγαλουπόλεις βιώνεται από πολλούς ως πεζή, επισφαλής και εξαντλητικά επιταχυνόμενη. Σε αυτό το περιβάλλον, ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη, παρατηρείται η άνοδος δύο μορφών σύγχρονης «μαγείας»: από τη μία, ο ήπιος νεοπαγανισμός της αυτοφροντίδας και, από την άλλη, η σκληρή, τεχνοκρατική ουτοπία της τεχνολογικής παντοδυναμίας.
Παρά τις διαφορές τους, και τα δύο ρεύματα επιχειρούν να απαντήσουν στον ίδιο φόβο: ότι οι θεσμοί της νεωτερικότητας δεν επαρκούν πλέον για να προσφέρουν ασφάλεια, νόημα και προοπτική.
Νεοπαγανισμός και lifestyle αυτοβοήθεια
Ο νεοπαγανισμός, που τη δεκαετία του 1990 αφορούσε κυρίως μικρές, περιθωριακές ομάδες, έχει σήμερα μετατραπεί σε μαζικό πολιτισμικό φαινόμενο. Ενσωματωμένος στη βιομηχανία της αυτοφροντίδας, συνυπάρχει με τη γιόγκα, τον διαλογισμό και την ενσυνειδητότητα. Κρύσταλλοι, τελετουργίες «ενεργειακού καθαρισμού», προσωπικά ξόρκια και συμβολικά όρια υπόσχονται προστασία από το άγχος, τη μοναξιά και τις «τοξικές» κοινωνικές σχέσεις.
Η «μαγεία» αναβαθμίζεται σε σύμβολο αυτοενδυνάμωσης και χειραφέτησης, ενώ το κακό επανανοηματοδοτείται ως ενεργειακή ανισορροπία που μπορεί να θεραπευτεί. Μέσα από πλατφόρμες όπως το TikTok, το Instagram και το Etsy, ο αστικός νεοπαγανισμός αποκτά ψηφιακή διάχυση και μετατρέπεται σε καθημερινή πρακτική αντίστασης στην πίεση της πόλης.
Μαγεία της επιβράδυνσης σε έναν κόσμο επιτάχυνσης
Κεντρικό χαρακτηριστικό αυτής της νέας πνευματικότητας είναι η επιβράδυνση. Ο κυκλικός, τελετουργικός χρόνος του νεοπαγανισμού λειτουργεί ως αντίβαρο στον γραμμικό και αγχώδη χρόνο της σύγχρονης ζωής. Μικρές τελετουργίες μετατρέπουν το καθημερινό σε ιερό, δημιουργώντας «νησίδες βραδύτητας» μέσα στον θόρυβο της μεγαλούπολης.
Ωστόσο, κοινωνιολόγοι επισημαίνουν ότι, παρά τον φαινομενικά απελευθερωτικό χαρακτήρα του, το φαινόμενο ενισχύει τον υπερ-ατομικισμό. Ο φόβος και η ανασφάλεια αντιμετωπίζονται ως προσωπικά προβλήματα, με ατομικές λύσεις, αποσπώντας την προσοχή από τις συλλογικές πολιτικές και κοινωνικές αιτίες τους.
Η άλλη όψη: τεχνο-αποκάλυψη και μεσσιανισμός των ελίτ
Στον αντίποδα της ήπιας μαγείας της αυτοπροστασίας, αναδύεται η «σκληρή μαγεία» της τεχνολογίας. Εκφραστές της, όπως ο Αμερικανός επιχειρηματίας και επενδυτής Πίτερ Τιλ, προωθούν ένα τεχνο-εσχατολογικό όραμα, στο οποίο η τεχνολογία δεν βελτιώνει απλώς την κοινωνία αλλά την επανασχεδιάζει ριζικά.
Η τεχνο-αποκάλυψη παρουσιάζει την πρόοδο ως σωτηρία, υποστηρίζοντας ότι μόνο λίγοι, εκλεκτοί τεχνοκράτες μπορούν να υπερβούν την ανθρώπινη τρωτότητα μέσω της τεχνητής νοημοσύνης, της βιοτεχνολογίας και της παράτασης της ζωής. Σε αυτό το αφήγημα, η δημοκρατία θεωρείται εμπόδιο, ενώ επανέρχονται επικίνδυνα φαντάσματα ευγονικής και κοινωνικού αποκλεισμού.
Δύο δρόμοι, κοινή ρίζα
Παρά την αντίθετη κατεύθυνσή τους, ο αστικός νεοπαγανισμός και η τεχνο-αποκάλυψη αντλούν την ενέργειά τους από τον ίδιο πυρήνα: τη βαθιά κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς, τη δημοκρατία και την ιδέα της συλλογικής προόδου. Και οι δύο εκδοχές αποτελούν προσπάθειες επαναμάγευσης ενός κόσμου που βιώνεται ως ανεξέλεγκτος και αφιλόξενος.
Είτε με ένα κερί αυτοπροστασίας σε μια αστική κουζίνα είτε με δισεκατομμύρια επενδύσεων σε τεχνολογικές ουτοπίες, ο σύγχρονος άνθρωπος αναζητά ξανά τον μύθο. Μια ανάγκη τόσο παλιά όσο και ο ίδιος, που επιστρέφει επίμονα κάθε φορά που η πραγματικότητα μοιάζει να ξεφεύγει από τον έλεγχο.
Διαβάστε επίσης:
AI υπουργοί/εραστές και η γυάλα με τις μύγες
Μονογαμία και ανθρώπινη φύση: Οι άνθρωποι ανάμεσα στα πιο πιστά θηλαστικά (βίντεο)
