Το ναυάγιο στη Χίο έρχεται να προστεθεί σε μια σειρά περιστατικών όπου η εμπλοκή σκαφών του Λιμενικού Σώματος συνδέεται με τραγικά αποτελέσματα για τους επιβαίνοντες.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η Χρυσάνθη Καούνη, δικηγόρος και μέλος της ομάδας υπεράσπισης των 9 Αιγυπτίων που αθωώθηκαν για το ναυάγιο της Πύλου, αναλύει τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα αποτροπής εισόδου, τις παραλείψεις διάσωσης και την έλλειψη διαφάνειας. Η εμπειρία της φωτίζει τα όρια της δικαιοσύνης και τον αγώνα για την υπεράσπιση της ανθρώπινης ζωής σε περιστάσεις κρίσης.
Υπάρχουν κοινά στοιχεία στη διαχείριση των δύο περιστατικών (Πύλος 2023 – Χίος 2026) που θα μπορούσαν να υποδηλώνουν επαναλαμβανόμενες πρακτικές ή παραλείψεις των αρχών;
«Το νήμα που συνδέει τα δύο εξοργιστικά περιστατικά και το οποίο περνάει από αρκετά ακόμη, μεταξύ των οποίων το αντίστοιχο θανατηφόρο περιστατικό στην Ρόδο τον Δεκέμβριου του 2024 αλλά και τα παλαιότερα περιστατικά στο Φαρμακονήσι (2014) και στο Αγαθονήσι (2018) , είναι η εμπλοκή σε αυτά τα περιστατικά σκαφών του Λιμενικού Σώματος. Υπάρχει δηλαδή ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο κατά το οποίο από την στιγμή που το Λιμενικό Σώμα επιλαμβάνεται ενός περιστατικού με σκάφη στα οποία επιβαίνουν μετανάστες ακολουθούν θάνατοι των επιβαινόντων. Άλλες φορές παρουσιάζεται ως επιχείρηση διάσωσης, εσχάτως όμως έχει αρχίσει να ομολογείται κυνικά ότι πρόκειται για επιχειρήσεις αποτροπής. Τέτοιοι θάνατοι δεν προκύπτουν σε επιχειρήσεις του λιμενικού που αφορούν άλλου είδους περιστατικά, όπως για παράδειγμα η διάσωση επιβαινόντων σε τουριστικά σκάφη. Ούτε και σε περιστατικά καταδίωξης άλλου είδους σκαφών (πχ. λαθρεμπορίου ναρκωτικών) προκύπτουν θάνατοι των επιβαινόντων. Επιπρόσθετο στοιχείο του επαναλαμβανόμενου μοτίβου είναι η απουσία αντικειμενικών τεκμηρίων για τις ενέργειες των αρχών, όπως καταγραφές ήχου και εικόνας κατά την διάρκεια της επιχείρησης.
Εύλογα λοιπόν από την επανάληψη και συχνότητα των θανάτων που προκύπτουν στις συγκεκριμένες επιχειρήσεις, δηλαδή σε αυτές που έχουν να κάνουν με τα μεταναστευτικά σκάφη, καθώς και η έλλειψη διαφάνειας των ενεργειών του Λιμενικού (απουσία καταγραφών με ήχο και εικόνα) μπορεί κανείς να υποστηρίξει ότι υπάρχει κάτι στην επιχειρησιακή πρακτική του Λιμενικού Σώματος που προκαλεί αιτιωδώς τον θάνατο των αυτών των συγκεκριμένων ανθρώπων: των μεταναστών και μεταναστριών, των προσφύγων και των προσφυγισσών. Και αυτό το «κάτι» μπορεί κανείς να το αναζητήσει -πέρα από τις συγκεκριμένες κάθε φορά περιστάσεις- και στους σκοπούς και τους στόχους των σχετικών επιχειρήσεων του Λιμενικού: «φύλαξη των συνόρων», «αποτροπή εισόδου», «καταστολή παράνομης μετανάστευσης». Στην υπόθεση της Πύλου οι αρχές δεν επικαλέστηκαν κάτι από τα παραπάνω, αλλά είναι πλέον γνωστό ότι επιδιώχθηκε η ρυμούλκηση του αλιευτικού σκάφους προς το ιταλικό SAR (περιοχή ευθύνης έρευνας και διάσωσης), εν είδη «αποτροπής εισόδου». Ακόμα και υπό την εκδοχή των κατηγορούμενων πλέον για το ναυάγιο της Πύλου λιμενικών ότι δεν προσέγγισαν το σκάφος αλλά το παρακολουθούσαν από απόσταση, είναι φανερό ότι η παράλειψη διάσωσης ενός ακραία υπερφορτωμένου σκάφους μη αξιόπλοου, μόνη επιδίωξη μπορεί να είχε να μην μεταφερθούν οι 700 και πλέον επιβαίνοντες στην ελληνική επικράτεια».
Τι είναι η επιχείρηση αποτροπής που λέει το Λιμενικό;
«Τα επιχειρησιακά πρωτόκολλα- αν υπάρχουν – δεν είναι δημοσίως προσβάσιμα. Στην δίκη των 9 Αιγυπτίων που κατηγορήθηκαν για το ναυάγιο της Πύλου, αν και υποβάλλαμε ως συνήγοροι υπεράσπισης αίτημα να περιληφθεί στο ανακριτικό υλικό το επιχειρησιακό σχέδιο για την συγκεκριμένη περίπτωση ή κάθε επιχειρησιακό σχέδιο που έχει εκπονηθεί για τέτοιες περιπτώσεις, το αίτημά μας απορρίφθηκε. Όμως, είναι απορίας άξιο και δεν έχει απαντηθεί από τις αρμόδιες αρχές ποιες συγκεκριμένες ενέργειες συνιστούν τον τρόπο εκπλήρωσης της «αποτροπής εισόδου». Εσχάτως, η κυβέρνηση υπερηφανεύεται για τον αυξανόμενο αριθμό αποτροπών εισόδου. Πέρα από τα ηχητικά σήματα και κάποια εντολή «εισέρχεστε παράνομα, γυρίστε πίσω», ποια άλλη συγκεκριμένη ενέργεια λαμβάνει χώρα; Οι μαρτυρίες επιζώντων αλλά και τεκμήρια φωτογραφικά και βιντεοληπτικά συγκλίνουν σε μανούβρες των σκαφών του λιμενικού και δημιουργία κυματισμού γύρω από τα σκάφη των μεταναστών με σκοπό να «σπρωχτούν» προς τα διεθνή ή τουρκικά ύδατα. Έχουμε δει ακόμα μασκοφόρους χωρίς διακριτικά πάνω σε σκάφη του λιμενικού να «σουβλίζουν» με μακριά μυτερά κοντάρια τις φουσκωτές βάρκες που κουβαλούν δεκάδες ανθρώπινες ψυχές. Άλλες φορές ακούμε για «καταδίωξη». Αυτή η καταδίωξη σημαίνει ότι τα ταχύπλοα σκάφη του λιμενικού με τις υπερσύγχρονες και ισχυρές μηχανές τους «καταδιώκουν» μικρές και μεσαίες φουσκωτές βάρκες με μία ή δύο μηχανές του συρμού γεμάτες ανθρώπους στοιβαγμένους και στρυμωγμένους. Πόσο ασφαλής μπορεί να είναι μια τέτοια «καταδίωξη»; Γιατί τέτοιες «καταδιώξεις» αλλά και οι «αποτροπές» με οποιονδήποτε άλλο τρόπο πολύ συχνά καταλήγουν σε ναυάγια με τραυματίες και νεκρούς; Την απάντηση της έχει δώσει σε ανύποπτο χρόνο, το 2011, ο τωρινός υπουργός μετανάστευσης και ασύλου Πλεύρης. Είχε πει ο Πλεύρης ότι «η φύλαξη των συνόρων δεν μπορεί να υφίσταται αν δεν υπάρχουν απώλειες και για να γίνω κατανοητός, αν δεν υπάρχουν νεκροί. Η φύλαξη των συνόρων σημαίνει νεκρούς». Αυτή είναι η πολιτική της «αποτροπής»: μια δολοφονική πρακτική που βάζει την ασφάλεια των συνόρων πάνω από την ανθρώπινη ζωή».
Στα δύο περιστατικά παρατηρήθηκαν σοβαροί τραυματισμοί και θάνατοι, υπάρχουν ενδείξεις για κοινές αιτίες;
«Στην Πύλο είχαμε πνιγμένους εδώ έχουμε κακώσεις από σύγκρουση. Η κοινή αιτία- στο βαθμό που διαπιστωθεί ιατροδικαστικά- μπορεί να είναι ο πνιγμός».
Ποιες νομικές ενέργειες μπορούν να ληφθούν εναντίον των υπευθύνων σε περίπτωση που αποδειχθεί ότι υπήρξε πρόθεση ή αμέλεια που οδήγησε σε ναυάγιο;
«Πρώτη προϋπόθεση για μία πραγματική λογοδοσία και απόδοση ευθυνών είναι η ανεξάρτητη, αμερόληπτη και αποτελεσματική έρευνα.Η χώρα μας δυστυχώς δεν έχει καλές περγαμηνές σε αυτόν τον τομέα. Η Ελλάδα έχει καταδικαστεί ήδη από το ΕΔΔΑ για την υπόθεση του ναυαγίου στο Φαρμακονήσι. Στην υπόθεση της Πύλου το Υπουργείο Ναυτιλίας αρνήθηκε να διεξάγει ΕΔΕ, παρά το γεγονός ότι ο Συνήγορος του Πολίτη υπέδειξε την αναγκαιότητα διεξαγωγής της με δύο επιστολές του. Εν τέλει, ανέλαβε την έρευνα ο ίδιος ο Συνήγορος. Παράλληλα, διεξήχθη προκαταρκτική έρευνα από την Εισαγγελία του Ναυτοδικείου Πειραιά, η οποία ολοκληρώθηκε περίπου δύο χρόνια μετά και διευρύνθηκε ως προς τους κατηγορούμενους μετά τα συμπεράσματα της έκθεσης του Συνηγόρου του Πολίτη.
Υπό την προϋπόθεση ότι μια τέτοια έρευνα θα διεξαχθεί, αν προκύψουν ενδείξεις ότι οι αρχές- εν προκειμένω οι αξιωματικοί του Λιμενικού- έχουν με τις ενέργειες και τις παραλείψεις τους προκαλέσει αιτιωδώς το ναυάγιο και το θάνατο ή τον τραυματισμό των ανθρώπων, θα πρέπει να ασκηθούν ποινικές διώξεις για τα αντίστοιχα αδικήματα. Κανονικά θα πρέπει να διεξαχθεί και ΕΔΕ. Στην προκειμένη περίπτωση, ο Υπουργός Ναυτιλίας ανακοίνωσε μία τέτοια έρευνα, αλλά ο τρόπος με τον οποίο διεξάγονται οι ΕΔΕ στην Ελλάδα δεν εξασφαλίζει την αμεροληψία των οργάνων που διεξάγουν την έρευνα. Αν ασκηθούν ποινικές διώξεις, η υπόθεση παραπέμπεται στην ανάκριση και με την λήξη αυτής είτε αρχειοθετείται είτε φτάνει μέχρι το ακροατήριο.
Στο παραπάνω πλαίσιο, όμως, είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι οι άνθρωποι που είναι οι αυτόπτες μάρτυρες και παθόντες τυχόν εγκληματικών πράξεων του λιμενικού αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα και μία πολύ ιδιαίτερη συνθήκη: είναι και κρατούμενοι! Κατά κανόνα, τουλάχιστον για τα πρώτα 24ωρα και όσο διαρκεί η προανάκριση για τον εντοπισμό του «διακινητή» (sic!), οι επιβαίνοντες τίθενται υπό κράτηση ως ύποπτοι για παράνομη είσοδο. Η πράξη αυτή πλέον τιμωρείται με τουλάχιστον δύο έτη φυλάκιση και χωρίς το δικαίωμα της αναστολής. Ακόμα και αν εν τέλει δεν ασκηθεί δίωξη σε βάρος τους, τίθενται υπό διοικητική κράτηση. Στην Χίο, μαθαίνουμε ότι όσοι δεν νοσηλεύονται θα μεταφερθούν στην Βιάλ. Αυτή η συνθήκη κάνει οριακά αδύνατη την άσκηση οποιουδήποτε δικαιώματος των ανθρώπων αυτών και δημιουργεί και μία αφόρητη ψυχολογική πίεση για το πως πρέπει να κινηθούν απέναντι στις αρχές, από τις οποίες εξαρτάται και η δίκη τους πορεία στη συνέχεια. Έτσι, έχουμε δει στην πράξη, ότι η ανάπτυξη κινήματος αλληλεγγύης και έμπρακτης υποστήριξης είναι ο μόνος παράγοντας που μπορεί να λειτουργήσει ενισχυτικά προς την δυνατότητά τους να προσέλθουν πράγματι και να καταθέσουν χωρίς φόβο τις μαρτυρίες τους για το πως συνέβη ό,τι συνέβη».
Πώς αξιολογούνται οι συνθήκες διάσωσης και η καθυστέρηση στην παροχή βοήθειας ως προς την ευθύνη του κράτους;
«Ως προς την ευθύνη του κράτους και εφόσον διαπιστώνεται ότι τα όργανά του φέρουν ευθύνη για το θάνατο ή τον τραυματισμό των επιβαινόντων, υπάρχει διαδικασία ενώπιον των διοικητικών δικαστηρίων με την οποία μπορεί να ζητηθεί αποζημίωση. Και για αυτές τις διαδικασίες, ισχύει η αναφορά παραπάνω για την ιδιαίτερη συνθήκη της κράτησης και της έλλειψης εγγράφων.
Σε διεθνές επίπεδο, και αφού έχουν ολοκληρωθεί όλες οι προβλεπόμενες διαδικασίες σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο για την απόδοση ευθυνών και της ανάλογης αποζημίωσης/ επανόρθωσης, μπορεί οι άνθρωποι που υπέστησαν τις συνέπειες (τραυματισμοί, απώλεια οικείων) να στραφούν κατά της Ελλάδας ως κράτους που έχει υπογράψει και δεσμεύεται από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, αν συντρέχουν οι προϋποθέσεις».
Διαβάστε επίσης:
Τραγωδία στη Χίο: Οι αναφορές των διεθνών ΜΜΕ με φόντο το ναυάγιο της Πύλου
Τραγωδία στη Χίο: Τα σοβαρά ερωτηματικά για τις συνθήκες του ναυαγίου και η ανακοίνωση της RSA
