Μετά την γενοκτονία στην Γάζα δεν περιμέναμε να γίνει το 2026 έτος ειρήνης. Η μεγαλύτερη επιθυμία του Τραμπ «του μεγάλου ειρηνοποιού» ήταν να πάρει το Νόμπελ ειρήνης. Αλλά οι πρώτες δηλώσεις του μετά την επίθεση στην Βενεζουέλα και την απαγωγή του Μαδούρο δείχνουν ότι ο ειρηνοποιός ήταν μάσκα πίσω από την οποία κρυβόταν ένας πολεμοχαρής γέρος που ήταν τόσο ενθουσιασμένος με την στρατιωτική επιχείρηση όσο ένα παιδί που μόλις άνοιξε τα πρωτοχρονιάτικα δώρα. «Ήταν ένας εξαιρετικός σχεδιασμός και πολλοί εξαιρετικοί στρατιωτικοί και εξαιρετικοί άνθρωποι», δήλωσε ο Τραμπ στη New York Times. «Ήταν μια λαμπρή επιχείρηση». Η νομική γλώσσα αφέθηκε σε άλλους – υπουργούς και κυβερνητικά στελέχη – που εξήγησαν ότι ο Μαδούρο θα «παραπεμφθει στη δικαιοσύνη» για διαφθορά, διακίνηση ναρκωτικών και ναρκοτρομοκρατία. Το πετρέλαιο και τα ορυκτά λάμπουν περισσότερο από το Νόμπελ.
Στο δεύτερο μέρος του 20ού αιώνα, ο βασικός στόχος της εξωτερικής πολιτικής της Αμερικής ήταν η προστασία της πολιτικής και εμπορικής της ηγεμονίας. Κατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου, οι παρεμβάσεις στις υποθέσεις των χωρών δορυφόρων είχαν γίνει ενδημικό φαινόμενο. Ως αυτοανακηρυγμένος ηγέτης του ελεύθερου κόσμου, οι Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποίησαν μυστικές επιχειρήσεις και στρατιωτικές δυνάμεις για να επιβάλουν αντικομμουνιστικά καθεστώτα και υπακοή στις περιοχές του κόσμου που είχαν προτεραιότητα στην πολιτική τους. Χωρίς να προχωρήσουν σε άμεση κατοχή μιας ξένης χώρας, οι Αμερικανοί επιβεβαίωσαν ότι είχαν τη δύναμη να αποφασίζουν ποιος ήταν κατάλληλος για να κυβερνά τις χώρες στη σφαίρα επιρροής της ανεπίσημης αυτοκρατορίας τους.
Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από τη δήλωση του Χένρι Κίσινγκερ, την παραμονή της εκλογικής νίκης του Σαλβαδόρ Αλιέντε στη Χιλή: «δεν καταλαβαίνω γιατί πρέπει να κάτσουμε και να κοιτάμε άπραγοι μια χώρα να γίνεται κομμουνιστική εξαιτίας της ανευθυνότητας των κατοίκων της». Ο Κίσινγκερ εκπροσωπούσε έναν συντηρητικό ρεαλισμό που ήταν έτοιμος να αποδεχτεί κάθε είδους καθεστώτα και βιαιότητες, αρκεί να υπηρετούσαν αυτά που θεωρούσε ως εθνικά συμφέροντα. Είναι γνωστό ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν συνωμοτήσει κρυφά για να απομακρύνουν δημοκρατικά εκλεγμένες κυβερνήσεις που δεν ήταν επαρκώς αμερικανόφιλες, έχουν υποστηρίξει δικτάτορες (στην περίπτωση της Ελλάδας έκαναν και τα δύο), έχουν ενισχύσει τρομοκρατικές δραστηριότητες εναντίον των εχθρών τους, έχουν παραβιάσει πολλούς κανόνες του διεθνούς δικαίου και έχουν αναμειχθεί σε πολλούς τοπικούς και σε δύο γενικευμένους πολέμους στην Κορέα, το Βιετνάμ και το Ιράκ, με εκατομμύρια νεκρούς.
Ο κεντρικός ρόλος της πολιτικής οικονομίας επιβεβαιώθηκε εκ νέου τη δεκαετία του 1990, αν και σε πιο χαλαρή, μετανεωτερική μορφή, όταν η «παγκοσμιοποίηση» έγινε το μόνιμο οικονομικό-πολιτισμικό συμπλήρωμα της άποψης του «τέλους της ιστορίας». Σύμφωνα με την κριτική της πολιτικής οικονομίας της παγκοσμιοποίησης, οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές της «συναίνεσης της Ουάσιγκτον» που έχουν υιοθετήσει η Παγκόσμια Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο έχουν αποδυναμώσει τους ηθικούς και πολιτικούς παράγοντες που μετρίαζαν την ακραία εκμετάλλευση του καπιταλισμού. Ο σοσιαλισμός είχε δώσει στον καπιταλισμό το κίνητρο να δημιουργήσει ένα ανθρώπινο πρόσωπο, με αντίτιμο τον περιορισμό των περιθωρίων κέρδους.
Ωστόσο, μετά το 1989, ο παγκόσμιος καπιταλισμός εγκατέλειψε τις παλιότερες ηθικές προφάσεις που αφορούσαν την ευθύνη του κράτους και επέστρεψε σε μια κυριολεκτικά απορυθμισμένη μορφή. Οι διεθνείς χρηματοπιστωτικοί θεσμοί, υιοθετώντας απόλυτα την κυρίαρχη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, έχουν επιβάλει στις αναπτυσσόμενες χώρες ένα πακέτο μέτρων, τα οποία περιλαμβάνουν αυστηρή δημοσιονομική λιτότητα, νομισματικούς ελέγχους, ανεμπόδιστη ροή του κεφαλαίου, ιδιωτικοποιήσεις, απορρύθμιση και απεριόριστο άνοιγμα στις δυτικές επενδύσεις. Kαι εδώ ο ρόλος του διεθνούς δικαίου είναι κεντρικός. Όπως λέει ο Μάρτι Κοσκενιέμι, ο πιο σημαντικός καθηγητής του διεθνούς δικαίου, το δίκαιο συντηρεί την «νομική υποδομή του παγκόσμιου καπιταλισμού που ρυθμίζει πρακτικά όλες τις πτυχές της κοινωνικής ζωής, κατανέμοντας δικαιώματα και υποχρεώσεις, προνόμια και ευθύνες.» Οι συμβάσεις και η ιδιοκτησία έχουν εξαπλωθεί σε όλο τον κόσμο κατά τη διάρκεια των αιώνων ευρωπαϊκής αυτοκρατορικής κυριαρχίας. Αποτελούν την πιο ισχυρή πλευρά της παγκόσμιας διακυβέρνησης. Αλλά όταν γυρίσουμε στο δίκαιο του πολέμου, της εισβολής και της απαγωγής, των θανάτων και θυσιών μια άλλη εικόνα παρουσιάζεται.
Ο Τράμπ ως άλλος Πούτιν
Όπως υποστήριξαν τα Ηνωμένα έθνη και πολλοί ηγέτες κρατών, η επιδρομή του Τραμπ παραβίασε αρκετούς κανόνες του διεθνούς δικαίου, πρώτο και κύριο το άρθρο 2 (4) του Χάρτη του ΟΗΕ. Ο Χάρτης επιτρέπει την χρήση βίας μόνο μετά εξουσιοδότηση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ ή για αυτοάμυνα. Η Βενεζουέλα ούτε προετοίμαζε ούτε μπορούσε να επιτεθεί στις ΗΠΑ. Επομένως η εισβολή αποτελεί το «έγκλημα της επίθεσης και αυτό της χρήσης αδικαιολόγητης βίας» κατά άλλου κράτους. Η παραβίαση του διεθνούς δικαίου με την επίθεση στην Βενεζουέλα δικαιολογεί την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία, της Τουρκίας στην Κύπρο και θα χρησιμοποιηθεί ως προηγούμενο από την Κίνα όταν αποφασίσει να επιτεθεί στην Ταιβάν. Έχουμε δηλαδή την «πουτινοποίηση» του Τραμπ. Ξεκίνησε με τους επαχθείς όρους που επέβαλε στην Ουκρανία στην συμφωνία για τερματισμό του πολέμου και συνεχίζεται με τις συνεχείς αναφορές του στον μεγάλο φίλο του και ηγέτη Πούτιν. Η εισβολή στην Ουκρανία έχει καταδικαστεί από το διεθνές Δικαστήριο και το Διεθνές Ποινικό δικαστήριο έχει εκδώσει ένταλμα σύλληψης του Πούτιν όπως έχει κάνει και για τον Νετανιάχου. Εντούτοις και οι δύο είναι ελεύθεροι, ταξιδεύουν και συναντούν τους συμμάχους τους. Ο Νετανιάχου πηγαινοέρχεται στις ΗΠΑ ενώ ο Μητσοτάκης τον συναντάει και θριαμβολογεί για την σχέση τους. Το προηγούμενο της Βενεζουέλας μπορεί να συνεχιστεί στην Γροιλανδία, στον Παναμά ή στην Κούβα.
Υπάρχει λοιπόν ένα διεθνές κράτος δικαίου που ρυθμίζει τις διεθνείς σχέσεις, όπως υποστηρίζουν οι φιλελεύθεροι και ορκίζονται οι διαδοχικές Ελληνικές κυβερνήσεις; Έχουμε ένα σύστημα βασισμένο σε νομικούς κανόνες που μπαίνει πάνω από τους υπολογισμούς και τα συμφέροντα των κρατών; Δυστυχώς για τα ασθενή κράτη – όπως και η Ελλάδα – που στηρίζονται στο δίκαιο, ο ισχυρισμός δεν ισχύει. Το διεθνές δίκαιο διαφέρει σε όλα τα κρίσιμα θέματα από το εθνικό. Είναι ήπιο και η συμμόρφωση εξαρτάται από την καλή θέληση των κρατών. Δεν υπάρχει παγκόσμια κυβέρνηση και νομοθέτης, δεν συνοδεύεται από δικαστήρια για να το ερμηνεύουν ούτε από αστυνομικές δυνάμεις για την επιβολή του. Το είδαμε πρόσφατα με την απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου που διέταξε τον τερματισμό της Ρωσικής επίθεσης. Αλλά η απόφαση πήγε στο καλάθι των αχρήστων του Πούτιν όπως και πολλές προηγούμενες. Από ακαδημαϊκή σκοπιά, το διεθνές δίκαιο δεν αποτελεί ένα ολοκληρωμένο νομικό κλάδο. Μοιάζει με τις αμφισβητούμενες αναλύσεις των ειδικών στις διεθνείς σχέσεις, που συχνά δεν διαφέρουν από μια σοφιστικέ δημοσιογραφία. Όπως είπε ένας διάσημος διεθνολόγος, «ο νομικός του διεθνούς δικαίου θεωρείται αφελής φιλοσοφικά και ύποπτος πολιτικά. Είναι είτε ουτοπιστής σοσιαλιστής είτε οπαδός του κοσμοπολιτισμού της ελεύθερης αγοράς».
Τα θεμέλια και η λειτουργία του μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο του κινούνται μεταξύ ενός ρεαλιστικού πραγματισμού και του νομικιστικού φορμαλισμού. Στην μία άκρη, ρόλος του διεθνούς δικαίου είναι να διευκολύνει την επίτευξη των στόχων της εξωτερικής πολιτικής. Το δίκαιο είναι ένα «επαγγελματικό λεξιλόγιο» που χρησιμοποιείται από κυβερνήσεις, διπλωμάτες και διεθνολόγους για τη διαχείριση διαφωνιών. Σημασία έχουν οι αιτίες και τα πιθανά αποτελέσματα της λειτουργίας του και όχι αυτά που λένε τα νομικά βιβλία και οι διεθνείς συνθήκες. Από την άλλη μεριά, οι οπαδοί της νομικής ορθοδοξίας επιμένουν στην παραδοσιακή λειτουργία του δικαίου. Υποστηρίζουν ότι, παρά τις δυσκολίες και τις συνεχείς του αποτυχίες, έχει δημιουργηθεί μεταπολεμικά ένα διεθνές κράτος δικαίου. Όπως και το εσωτερικό, το διεθνές δίκαιο διακρίνεται από την πολιτική και βάζει περιορισμούς στην εξουσία και τους ισχυρούς. Η πρόδηλη περιφρόνηση για το «διεθνές κράτος δικαίου» που έχουν δείξει κατά καιρούς όλες οι μεγάλες δυνάμεις δεν είναι αποτέλεσμα αδυναμιών του δικαίου, αλλά απρόβλεπτων πολιτικών παραγόντων που αντιμάχονται την υιοθέτησή του.
Κατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου, για παράδειγμα, στη διεθνή σκηνή κυριαρχούσε ο αγώνας για την εθνική επιβίωση. Αντί για κανόνες και αρχές, το εθνικό συμφέρον των μεγάλων δυνάμεων ήταν η πραγματικότητα. Η άποψη αντικατοπτρίζεται στο δικαίωμα βέτο των πέντε μόνιμων μελών του Συμβουλίου Ασφαλείας. Το βέτο χρησιμοποιείται για να εμποδιστεί η επιβολή κυρώσεων σε κράτη που παραβιάζουν τις αρχές του Χάρτη του ΟΗΕ αλλά είναι δορυφόροι ή σύμμαχοι των μεγάλων δυνάμεων, της Αμερικής και της Σοβιετικής Ένωσης παλιά σήμερα της Ρωσίας και της Κίνας. Έτσι οι αντιδικίες ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις και τους ακολούθους τους εξαιρούνται σε μεγάλο βαθμό από τη δικαιοδοσία του διεθνούς δικαίου. Η θεωρία περί ενός συστήματος διεθνών κανόνων που υποστηρίχτηκε ένθερμα από τους φιλελεύθερους είχε ρητορική δύναμη αλλά ελάχιστο νομικό ρεαλισμό.
Κυβερνήσεις και σχολιαστές χαιρέτισαν το τέλος του ψυχρού πολέμου και την αυγή μιας νέας εποχής. Οι νομικοί κανόνες θα έπρεπε τώρα να δίνουν απαντήσεις σε όλα τα νομικά ερωτήματα, ακόμα και στο πιο δύσκολο: πότε είναι σύννομο να ξεκινήσεις έναν πόλεμο. Οι περισσότεροι πρόσφατοι πόλεμοι ήταν τυπικά παράνομοι: η επέμβαση στο Κόσοβο, στο Ιράκ, η συμμετοχή εξωτερικών δυνάμεων στον εμφύλιο της Συρίας με αποκορύφωμα τώρα την εισβολή στην Ουκρανία και την απαγωγή του Μαδούρο στην Βενεζουέλα. Το διεθνές δίκαιο έγινε ένα ακόμα όπλο στους πολιτικούς υπολογισμούς των μεγάλων δυνάμεων. Όπως η εξωτερική πολιτική, οι οικονομικοί υπολογισμοί και η στρατιωτική στρατηγική, το διεθνές δίκαιο αποτελεί ένα παράγοντα που λαμβάνουν υπόψη οι κυβερνήσεις πριν αποφασίσουν πώς θα ενεργήσουν. Το προτάσσουν όταν υποστηρίζει τα συμφέροντά τους και το ξεφορτώνονται εύκολα αν τους βάζει κάποιο πραγματικό ή φανταστικό εμπόδιο. Η ιδέα ότι λίγο περισσότερο ή λίγο καλύτερο δίκαιο ή η πιο αυστηρή εφαρμογή του θα μας απάλλασσε από τα βάσανα, τους πολέμους και τις κτηνωδίες είναι δυστυχώς το «ευγενές ψέμα» των διεθνών σχέσεων. Inter arma silent leges λέει το κλασικό ρητό. Όταν μιλάει η raison d’état το δίκαιο σιωπά· αν συνεχίσει να μιλάει, το αναγκάζουν να σωπάσει ή το καταργούν.
Ο Τραμπ ολοκληρώνει την διαδικασία εκμετάλλευσης των φτωχών από τους πλούσιους και ισχυρούς. Δηλώνει ότι η Αμερική θα «διοικήσει» την Βενεζουέλα (άγνωστο πως), θα «αναμειχθεί» στην εκμετάλλευση του πετρελαίου της, με τις μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες να αναλαμβάνουν την εκμετάλλευση του, ενώ η Αμερική θα αποζημιωθεί για όλα τα έξοδα της στην επιχείρηση απαγωγής του Μαδούρο. Δεν υπάρχει πιο καθαρή δήλωση επιστροφής του δόγματος Μονρόε, σύμφωνα με το οποίο η Αμερικανική ήπειρος αποτελεί την πίσω αυλή των ΗΠΑ που μπορούν να αποφασίζουν για το μέλλον της και τις κυβερνήσεις των κρατών. Εδώ βρισκόμαστε. Σπαθιά και λεφτά, tanks and banks (ή εταιρίες πετρελαίου). Η ευρέως διαδομένη άποψη για το διεθνές δίκαιο ως υπέρμαχο του δίκιου και της νομιμότητας και η τελείως διαφορετική πραγματικότητα. Το δίκαιο και οι διεθνείς σχέσεις, όταν αφορούν τις μεγάλες δυνάμεις, κινούνται σε δύο παράλληλα επίπεδα που δύσκολα συναρθρώνονται. Για τους μικρούς, το δίκαιο μπορεί να ισχύσει μόνο ανάμεσα σε ισοδύναμους αν το αποδεχτούν και οι δύο. Όταν μπλέκουμε με τους μεγάλους, το δίκαιο δεν θα μας δώσει το δίκιο μας. Αλλά αν η Ελλάδα αναγκαστικά στηρίζεται τόσο στο διεθνές δίκαιο δηλώσεις σαν του Μητσοτάκη που υποστήριξε πλήρως την πειρατεία του Τραμπ είναι και λάθος και αυτοκαταστροφικές.
